10 Kasım 1938: Basında, Mecliste ve Hatıralarda Atatürk'ün Ölümü

Atatürk'ün vefatının çeşitli mecralarda karşılanması

10Kasımyazısı

Giriş

Bu çalışmada Mustafa Kemal Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünün dört katmanda nasıl kaydedildiği incelenmektedir: Türk basını, dünya basını, TBMM tutanakları ve hatıralar. Amaç, ölüm haberinin yalnızca bir yas olayı olarak değil, kurucu liderden kurumlara geçişin kamusal dilde nasıl kurulduğunun bir göstergesi olarak okunmasıdır.

Türk basını için 10 ve 11 Kasım 1938 tarihli sürmanşetler esas alınmış, dünya basınıysa Batı, Sovyet, Orta Doğu ve İslam dünyası ile Türk dünyası olmak üzere dört grupta sınıflandırılmıştır. Meclis katmanında 11 Kasım olağanüstü toplantısı ile 14 Kasım olağan toplantısının tutanakları incelenmiş, hatıra katmanında da yakın çevrenin ve sonraki kuşakların tanıklıklarına başvurulmuştur.

Kaynakların güvenilirlik düzeyi metin boyunca ayrıca belirtilmektedir. Birincil kaynaklar (tutanak, gazete, resmî tebliğ) ile akademik ikincil kaynaklar öne alınmış, popüler derlemelerden aktarılan ifadelerse teyit edilmesi gereken malzeme olarak işaretlenmiştir.

Atatürk's_death.jpg
Atatürk'ün ölümünden sonra çekilen fotoğrafı

1. Türk Basını: 10 ve 11 Kasım 1938

Atatürk 10 Kasım 1938 Perşembe sabahı saat 09.05'te vefat ettiğinden o günün sabah baskıları ölüm haberini verememiş, bir önceki gecenin resmî sağlık tebliğleriyle çıkmıştır. 9 Kasım gece yarısı yayımlanan tebliğde "umumi ahval vahamete doğru seyretmektedir" denmekteydi (Gazete Vatan). Cumhuriyet de 10 Kasım sabahı "Atatürk'ün Sıhhati" sürmanşetiyle çıkmıştır.

Ölüm haberi sabah öğrenilince bazı gazeteler acilen ikinci (yıldırım) baskı yapmıştır. Bu baskılar ile 11 Kasım tarihli gazeteler tamamen siyah başlıkla ve genellikle tam sayfa Atatürk resimleri üzerine atılan sürmanşetlerle yayımlanmıştır (Akseki, 2016). Haberi ikinci baskıyla veremeyen gazeteler ise ölümü ancak 11 Kasım sayılarında duyurabilmiştir. Aynı tarihli gazetelerin İstanbul ve Ankara baskıları arasında da farklılıklar bulunduğundan başlıkların baskıdan baskıya küçük değişiklikler gösterebileceği belirtilmelidir.

Kurun
Kurun gazetesinin Atatürk'ün sağlık durumunun kötüye gittiğine dair başlığı
Son Posta
Son Posta gazetesinin yıldırım tebliğiyle yayınladığı ikinci yayında Atatürk'ün vefatına dair manşet

10 Kasım 1938 2. Baskı başlıkları:

  • Akşam: "Bütün memleket matem içinde Atatürk bu sabah dokuzu beş geçe gözlerini dünyaya kapadı"
  • Son Posta: "Türk Milleti Ulu Şefini İnsanlık Büyük Evlâdını Kaybetti"
  • Son Telgraf: "Türk Milletinin Büyük Matemi Ulu Önder Atatürk'ü Bu sabah Kaybettik"

11 Kasım 1938 başlıkları:

  • Ulus: "Kurtarıcını ve En Büyük Evlâdını Kaybettin. Türk Milleti Sen sağ ol!"
  • Cumhuriyet: "Büyük Milli Matemimiz"
  • Yeni Sabah: "Aziz Atatürk'ümüzü Kaybettik"
  • Son Posta: "Onun arkasından yalnız Türk yurdu değil, bütün dünya ağlıyor!"
  • Kurun: "Millî Matem Devam Ediyor Türk Milleti Her Zaman Büyük Kurtarıcısı Atatürk'ün İzinde Yürüyecektir."

Başlıklarda iki tema birlikte görülmektedir. Bir yanda "Büyük Kurtarıcı", "Ulu Şef" ve "Babamız" ifadeleriyle derin bir matem dili kurulurken öte yanda "Türk Milleti sen sağ ol" ve "Atatürk'ün izinde yürüyecektir" ifadeleriyle sürekliliğe ve millete yönelen bir ümit dili öne çıkmaktadır. Köşe yazılarında da aynı ikilik izlenmektedir. Hikmet Münir 11 Kasım'da Kurun'daki yazısını "Atatürk öldüyse, Atatürklük yaşıyor" cümlesiyle bitirmiş (Akseki, 2018), Akşam'da Ercüment Ekrem Talu ise Atatürk'ü "O bizim içimizde yaşıyor" diye uğurlamıştır.

Bu ümit dili, Millî Mücadele yıllarıyla karşılaştırıldığında anlam kazanmaktadır. 1919'da aydınların kayda değer bir kesimi manda fikrine yakınken ve Mustafa Kemal'in bağımsızlık hedefi kimi çevrelerce hayalcilik olarak görülürken 1938'de basın, milletin yeni liderler yetiştirebileceği inancını açıkça dile getirmektedir. Bu durum, on beş yıllık süreçte kazanılan kolektif özgüvenin bir göstergesi olarak okunabilir.

2. Dünya Basını

Dünya basınındaki haberler dört grupta ele alınmıştır. Yabancı gazetelerde Atatürk'ün ölümü çoğunlukla bir haber başlığı, biyografi ya da başyazıyla verilmiştir; Türkiye'de dolaşan derlemelerde "manşet" diye aktarılan ifadelerin büyük kısmı ise başyazı ve yorumlardan alınmış, çoğu da 1938 Türk basınındaki tercümeler üzerinden aktarılmıştır.

2.1. Batı basını

Batı basınında Atatürk'ün yalnızca ölümü değil, hastalık süreci de yakından izlenmiştir. The Times'ta vefattan önce hastalıkla ilgili ayrıntılı haberler çıkmış, 11 Kasım 1938'de biri tam sayfa biyografi olmak üzere üç haber yayımlanmıştır (Sakarya Üniversitesi çalışması). New York Times, ölüm haberini ilk sayfada verirken bir öğrenci gazetesi olan The Michigan Daily bile 11 Kasım sayısında haberi manşete taşımıştır. Fransız Excelsior'un "Modern Türkiye'nin kurucusu vefat etti" başlığı, Batı basınındaki sade ve olgusal tonun tipik bir örneğidir. Alman basınında da yerel ve ulusal gazetelerin tamamında haber geniş yer bulmuştur; Durlacher Tagblatt'ın 11 Kasım sayısında "Türk milleti yasta" ara başlığı yer almaktadır.

Bu tablo, Atatürk'ün Batı kamuoyunda ciddiye alınan bir lider olduğunu göstermektedir. Küçük ve yeni bir devletin cumhurbaşkanının sağlık durumunun aylarca izlenmesi ve ölümünün birinci sayfadan verilmesi, bu ilginin olağan diplomatik takibin ötesinde olduğuna işaret etmektedir.

Alman Gazetesi
Durlacher Tageblatt – Pfinztäler Bote (Nr. 265) gazetesi 11 Kasım 1938 tarihli ana haber metni
Michigan Daily
Öğrenci gaztesi olan Michigan Daily'nin 11 Kasım 1938 tarihli sayısı

2.2. Sovyet basını

Sovyet basınında haberler büyük ölçüde TASS metnine dayanmış, resmî ve ölçülü bir dil kullanılmıştır. Kiev'de çıkan Komunist, Proleterskaya Pravda ve Sovetskaya Ukraina "Kemal Atatürk'ün Vefatı" başlığıyla biyografi, reformlar ve Türk-Sovyet dostluğunu vurgulayan haberler yayımlamış, Visti ise 11 Kasım'da "Türkiye Cumhurbaşkanının Vefatı" başlığı altında Molotov'un taziye telgrafına yer vermiştir (Benhür, 2018). Ukrayna basınının Moskova basınının kısa bir özeti niteliğinde olduğu tespit edilmiştir.

2.3. Orta Doğu ve İslam dünyası

Bu bölgede ton belirgin biçimde daha duygusaldır. Bunun nedeni, bölgedeki toplumların büyük kısmının 1938'de henüz bağımsız olmamasıdır: Suriye ve Lübnan Fransız, Filistin İngiliz mandası altındayken Hindistan İngiliz sömürgesiydi; Mısır, resmen bağımsız olmasına karşın İngiliz etkisi altındaydı. Bu koşullarda Atatürk, emperyalizme karşı kazanılmış bir bağımsızlığın sembolü olarak görülmüştür.

Şam'da çıkan Elifba gazetesine Atatürk'ü "yüzyılımızın yetiştirdiği en büyük kişilerden" biri olarak anan bir yorum atfedilmekte, Tahran gazetesine de İslam dünyasının büyük insan yetiştirme gücünü yitirdiğini söyleyenlerin Atatürk'ü hatırlaması gerektiğini yazan bir ifade dayandırılmaktadır. Bu iki aktarım popüler derlemelere dayandığından birincil kaynakla teyit edilmelidir. Hindistan'da ise basından çok kurumsal tepkiler öne çıkmaktadır: 18 Kasım 1938 bütün Hindistan'da "Kemal Günü" olarak anılmış, Bengal'deki bir mitingin kararında Atatürk "Çağdaş İslâm dünyasının en büyük çocuğu" diye anılmıştır (Şimşir, Belleten). Bu ifade bir gazete başlığı değil, bir miting kararıdır.

Filastin gazetesi
11 Kasım 1938 tarihli Filistin merkezli Filastin gazetesi sayısı

2.4. Türk dünyası

1938'de Orta Asya ve Kafkasya Türklerinin büyük kısmı Sovyet yönetimi altında bulunduğundan bağımsız bir Türk dünyası basınından söz etmek güçtür; bu basın daha çok göçmen çevrelerde yaşamaktadır. Mukden'de İdil-Ural Tatarları tarafından çıkarılan Milli Bayrak, 18 Kasım 1938 sayısının tamamını Atatürk'e ayırmış, aynı sayıda on bir ayrı Tatar derneğinin yas ilanı yer almıştır. Berlin'de çıkan Yanğa Milli Yul'un Aralık 1938 özel sayısında da Ayaz İshaki'nin "Gazi Mustafa Kemal Paşa vefat" başlıklı yazısı bulunmaktadır (Devlet). Japonya'daki Tatar cemaatleri ise 11 Kasım cuma namazından sonra Kobe'de Kur'an okutmuş, Nagoya'da gıyabi cenaze namazı kılmıştır.

Bu yayınların çevresinde Ayaz İshaki gibi usul-i cedid geleneğinden gelen isimlerin bulunması, Gaspralı'nın başlattığı cedidçi çizginin göçmen basında sürdüğünü düşündürmektedir. Bu yorum bir hipotez olarak ileri sürülmekte olup cedidçilik ve göçmen basını üzerine bir kaynakla desteklenmelidir.

3. Meclis: 11 ve 14 Kasım 1938 Tutanakları

3.1. 11 Kasım olağanüstü toplantısı

TBMM, 11 Kasım 1938 Cuma günü saat 11.12'de Meclis Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda başkanlığında olağanüstü olarak toplanmıştır. Başvekil Celal Bayar'ın vefatı bildiren tezkeresi ile doktorlar heyetinin ölüm raporu okunduktan sonra Renda kısa bir konuşma yapmış, Atatürk'ü "Büyük Halaskarımız" diye anmış ve milletin duyduğu elemin büyüklüğünü dile getirmiştir. Konunun ayrıntılı olarak 14 Kasım Pazartesi günü yapılacak olağan toplantıda işleneceği de belirtilmiştir.

Renda'nın davetiyle mebuslar ayakta beş dakika sükut etmiş, tutanakta bu sırada "Hıçkırıklar ve ağlamalar" notu düşülmüştür. Ardından reis-i cumhur seçimine geçilmiş, 348 mebusun katıldığı oylamada İsmet İnönü oybirliğiyle seçilmiş ve oturum saat 11.45'te sona ermiştir. Yemin eden İnönü, konuşmasına Atatürk'ü anarak başlamış ve Atatürk'ün adının Türk milletinde sevgi ve hürmetle ebediyen yaşayacağını söylemiştir (TBMM Zabıt Ceridesi, D. V, C. 27, İçtima 4, 11.XI.1938, s. 16–17).

Genel Kurul'daki bu oybirliği, aynı sabah saat 09.30'da toplanan CHP grubunda belirlenmiştir. Grupta 323 oyun 322'si İnönü'ye çıkmış, kalan tek oyun Yusuf Hikmet Bayur tarafından Celal Bayar'a verildiği aktarılmıştır (Koçak, 1986; Bayındır Uluskan, 2021).

İnönü yemini
11 Kasım 1938 TBMM Olağanüstü toplantısında İsmet İnönü'nün reis-i cumhurluk makamına gelişi ve ant okuması

3.2. 14 Kasım olağan toplantısı

14 Kasım Pazartesi günü yapılan olağan toplantıda çeşitli kanun maddelerinin yanı sıra Atatürk'ün cenaze merasiminin masraflarına ilişkin kanun teklifi oylanmış, mebuslar da Atatürk'ü anmıştır. Konuşmalarda bir matem havası sezilirken bir ümit dili de dikkat çekmektedir. Atatürk'ün eserlerinin büyüklüğü anılmakla birlikte onun Türk milletinin bir ferdi olduğu vurgulanmıştır.

Burdur mebusu İbrahim Necmi Dilmen, Meclis'teki ilk konuşmasında iki Mustafa Kemal motifini işlemiş ve Türk milletinin yeni Mustafa Kemaller yetiştireceğinden söz etmiştir. Dilmen'in yanı sıra Tiridoğlu ve Sami Muş gibi mebuslar da Atatürk'ün bedenen öldüğünü ancak fikren içimizde ebediyen yaşayacağını dile getirmiştir.

14 Kasım 1938 Cenaze Masrafları hakkında kanunun görüşülmesi rey dağılımı
Atatürkün cenaze merasimi için yapılacak sarfiyat hakkındaki kanuna verilen reylerin neticesi (Meclis Tutanağı)

327 + 60 + 12 = 399 olup teklif oybirliğiyle kabul edilmiştir. "Münhal" boş sandalye anlamına geldiğinden bu 12 sandalye oylamaya katılan mebuslar arasında sayılmamalıdır. "Reye iştirak etmeme" de bir boykot ya da çekimserlik değil, salonda bulunmama durumudur.

Kabul oyu verenler arasında Adnan Menderes, Türkân Örs, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Meclis Başkanı Mustafa Abdülhalik Renda, Ali Fuat Cebesoy, Recep Peker, Dr. Refik Saydam, Yusuf Hikmet Bayur ve Faik Öztrak bulunmaktadır. Reye iştirak etmeyenler arasındaysa Aka Gündüz, Falih Rıfkı Atay, Salih Bozok, Hatice Özgener, Dr. Tevfik Rüştü Aras, Fuad Köprülü, Hüseyin Rahmi Gürpınar, Yahya Kemal Beyatlı ve adının yanında "(R.C.)" kısaltması yer alan İsmet İnönü sayılmaktadır. İnönü'nün reis-i cumhur sıfatıyla oylamaya katılmaması olağan karşılanmalıdır.

Katılmayanlar listesinde Atatürk'ün yakın çevresinden isimlerin ağırlıkta olması dikkat çekmektedir. Salih Bozok'un 10 Kasım'da Dolmabahçe'de kendini tabancayla vurmuş olması, onun oylamada bulunmamasını açıkça açıklamaktadır.

4. Hatıralar ve Tanıklıklar

Bu bölümde yalnızca hatırat, yazı ya da konuşma olarak kayda geçmiş tanıklıklara yer verilmiştir. Tanıklıklar Atatürk'ün yakın çevresi ile devlet ve Kurtuluş Savaşı kadrosu olmak üzere iki halkada ele alınmış, bunlara 1938'de genç bir subay olan Kenan Evren'in hatıraları eklenmiştir. Hatırat ile sonradan yapılan konuşma ve röportajlar birbirinden ayrılmış, sözlü aktarımlar ayrıca işaretlenmiştir.

4.1. Yakın çevre

Salih Bozok: Atatürk'ün çocukluk arkadaşı ve başyaveri olan Bozok, 10 Kasım'da Dolmabahçe'de kendini tabancayla vurmuş, ağır yaralanmakla birlikte kurtarılmıştır. Hatıraları, oğlu Cemil Bozok ile birlikte Hep Atatürk'ün Yanında adıyla yayımlanmıştır.

Makbule Atadan ve cenaze namazı: Cenaze namazının Dolmabahçe'de kılınması konusundaki anlatılar birbirinden farklılık göstermektedir. Kaynaklar aşağıda karşılaştırılmıştır:

  • Anadolu Ajansı Tebliği: Namaz "ailenin isteği ile" hususi bir merasimle kılınmış, tekbir Türkçe getirilmiştir.
  • Fahrettin Altay: Namaz birkaç saf oluşturan kalabalık bir cemaatle kılınmıştır.
  • Murat Bardakçı: Makbule Hanım "Mustafa'mı hiçbir yere göndermem" demiş, namazın sarayda kılınabileceğine dair Diyanet İşleri Reisi Rifat Börekçi'den önceden fetva alınmıştır.
  • Erhan Afyoncu: Altay ile Makbule Hanım namazda ısrar etmiş, izdihamda 11 kişinin ölmesinin ardından kalabalık endişesi belirleyici olmuştur.

Kaynaklar arasındaki asıl çelişki, namazın "hususi" mi yoksa "kalabalık" bir cemaatle mi kılındığı noktasındadır. Fetvaysa namazın kılınıp kılınmayacağına değil, yerine ilişkindir. Bu ayrım gözetilmeden yapılan yorumlar kaynakların söylediğinin ötesine geçmektedir.

Sabiha Gökçen. Gökçen'in "Atatürk ağlıyordu" başlıklı hatırası 10 Kasım 1953'te, yani naaşın Anıtkabir'e nakledildiği gün yayımlanmıştır (SALT Araştırma, 123456789/28448). Metnin 1938'den on beş yıl sonra ve ikinci bir tören gününde yazılmış olması, onun bir anma metni olarak okunmasını gerektirmektedir.

4.2. İnönü, Yücel ve halef meselesi

İnönü, Atatürk'ün ölümünün ardından Belleten dergisinin 10. sayısında "Atatürk'ün Aziz Hatırasına" başlıklı bir yazı yayımlamış, yazıyı "Sevgili Ebedî Atatürk!" hitabıyla bitirmiştir. Sonraki yıllarda kaleme alınan Hatıralar'ında ise 11 Kasım seçimini "rıza ile serbest rey ile yapılmış hakiki bir intihap" olarak nitelemiştir (İnönü, Hatıralar, 2. Kitap, s. 324). İnönü'nün 1968'de Abdi İpekçi'ye verdiği ve Milliyet'te dizi olarak yayımlanan röportajlar da bu dönemin onun tarafından nasıl hatırlandığını göstermektedir.

Maarif Vekili Hasan Âli Yücel'in "Atatürk; büyük insan Atatürk, eşsiz kahraman Atatürk..." diye başlayan metni bir hatırat değil, bir konuşmadır ve bu niteliğiyle kullanılmalıdır.

Halef meselesine ilişkin tartışmalarsa Cemil Koçak'ın çalışmasında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ile Hariciye Vekili Tevfik Rüştü Aras'ın çevresinde oluşan ve "Çankaya çevresi" adı verilen grubun İnönü'nün seçilmesine karşı arayışlar içinde olduğu, Fevzi Çakmak'ın adaylığı reddettiği, ordununsa Asım Gündüz ve Fahrettin Altay gibi komutanlar aracılığıyla İnönü'yü desteklediği aktarılmaktadır (Koçak, 1986). Grup toplantısındaki 322/323'lük sonuç da bu arayışların sonuçsuz kaldığını göstermektedir.

4.3. Kurtuluş Savaşı kadrosu

Atatürk'le 1920'lerde yolları ayrılan Kurtuluş Savaşı komutanlarından Rauf Orbay'ın (Cehennem Değirmeni, C. 2, s. 249–250) ve Ali Fuat Cebesoy'un (Siyasi Hâtıralar) hatıralarında ölüm haberine ve sonrasına ilişkin kayıtlar yer almaktadır.

4.4. Kenan Evren

1938'de Kara Harp Okulu'nu topçu asteğmen olarak bitiren Evren, Kasım 1938'de Topçu Okulu'nda bulunmaktaydı. Hatıralarında Topçu Okulu olarak cenaze törenine katılacaklarını ancak para yetersizliği nedeniyle Ankara'ya gidemediğini anlatmış, kalabalığı tasvir ederken de "o sapıklar, o yobazlar bu sahneleri görmediler" demiştir (Evren, 1990, C. 1). Sonraki dönemin siyasal tartışmalarına yapılan bu gönderme, hatıranın 1990'da yazılmış olmasının izlerini taşımaktadır.

5. Değerlendirme

Basın, Meclis ve hatıralar birlikte okunduğunda 10 Kasım 1938'in yalnızca bir matem günü olarak değil, karizmatik bir otoritenin kurumlara ve millete aktarıldığı bir eşik olarak kurgulandığı görülmektedir.

Max Weber'in "karizmanın rutinleşmesi" kavramı bu süreci açıklamak için uygun bir çerçeve sunmaktadır. Weber'e göre karizmatik liderin ölümü bir halef krizi doğurur ve bu kriz, karizmanın kurumlara ya da belirli bir topluluğa aktarılmasıyla aşılır. 11 Kasım'da yalnızca 33 dakika süren bir oturumda reis-i cumhur seçiminin oybirliğiyle yapılması, "Çankaya çevresi"nin arayışlarına karşın krizin kurumsal yolla çözüldüğünü göstermektedir.

Ernst Kantorowicz'in Kralın İki Bedeni çalışmasındaki fiziksel ve siyasal beden ayrımı da Meclis'teki konuşmalarda belirgin biçimde karşılık bulmaktadır. Dilmen'in iki Mustafa Kemal motifi, Tiridoğlu ve Sami Muş'un "bedenen öldü, fikren yaşıyor" vurgusu ve Hikmet Münir'in "Atatürk öldüyse, Atatürklük yaşıyor" ifadesi, ölenin fiziksel beden, yaşamaya devam edenin ise ilkeler ve millet olduğu düşüncesini ortaya koymaktadır. Burada Kantorowicz'in modelinden farklı olarak siyasal beden bir hanedana değil, millete aktarılmaktadır.

Émile Durkheim'ın kolektif ritüel yaklaşımı açısından ise beş dakikalık sükut, "Hıçkırıklar ve ağlamalar" notu, Dolmabahçe'deki kalabalık ve cenaze töreni, toplumun kendi birliğini yeniden ürettiği anlar olarak değerlendirilebilir. İzdihamda yaşanan ölümler de bu kolektif duygunun yoğunluğunu göstermektedir.

Basında görülen matem ve ümit ikiliği de bu çerçeveyle uyumludur. Gazeteler, bir yandan acıyı dile getirirken öte yandan devletin ve milletin devamlılığını vurgulamıştır. Yabancı basındaysa Atatürk, çoğunlukla modern Türkiye'nin kurucusu olarak anılmış, bölge basınındaysa manda ve sömürge koşullarında yaşayan toplumların bağımsızlık beklentileriyle ilişkilendirilmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, Cilt 27, İçtima 4, 3. İnikad, 11.XI.1938, s. 16–17.
  • TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, Cilt 27, İçtima 4, 14.XI.1938, s. 42 ("Atatürkün cenaze merasimi için yapılacak sarfiyat hakkındaki kanuna verilen reylerin neticesi").
  • Akşam, Cumhuriyet, Kurun, Son Posta, Son Telgraf, Tan, Ulus, Yeni Sabah, 10–11 Kasım 1938.
  • Filastin, 11 Kasım 1938.
  • Milli Bayrak, 18 Kasım 1938. IRCICA koleksiyonu.
  • The Times, The New York Times, The Michigan Daily, Excelsior, Durlacher Tageblatt, 10–11 Kasım 1938.
  • SALT Araştırma, "Basında Atatürk: 10 Kasım" (123456789/223624).
  • Gökçen, Sabiha. "Atatürk ağlıyordu", 10 Kasım 1953. SALT Araştırma (123456789/28448).
  • Altay, Fahrettin. 10 Yıl Savaş (1912–1922) ve Sonrası.
  • Bozok, Salih ve Cemil Bozok. Hep Atatürk'ün Yanında.
  • Cebesoy, Ali Fuat. Siyasi Hâtıralar.
  • Evren, Kenan. (1990). Kenan Evren'in Anıları, C. 1. İstanbul: Milliyet Yayınları.
  • İnönü, İsmet. "Atatürk'ün Aziz Hatırasına". Belleten, 10.
  • İnönü, İsmet. Hatıralar, 2. Kitap, s. 324.
  • Orbay, Rauf. Cehennem Değirmeni, C. 2, s. 249–250.
  • Yücel, Hasan Ali. Atatürk üzerine konuşma.
  • Akseki. (2016). Belgi Dergisi, 12, 202–236.
  • Akseki. (2018). Belgi Dergisi, C. 2, S. 16.
  • Bayındır Uluskan. (2021). Atatürk Yolu Dergisi, 69.
  • Bayram. (2025).
  • Benhür. (2018). SUTAD, 43.
  • Boran, Tunç. (2011). "Atatürk'ün Cenaze Töreni: Yas ve Metanet". Atatürk Yolu Dergisi, 47.
  • Devlet, Nadir. Erdem.
  • Durkheim, Émile. Dini Hayatın İlkel Biçimleri.
  • Kantorowicz, Ernst H. The King's Two Bodies.
  • Koçak, Cemil. (1986). Türkiye'de Milli Şef Dönemi (1938–1945).
  • Sarıyar Sezan. (2023).
  • Şimşir, Bilal N. Belleten.
  • Uludağ. (2023).
  • Weber, Max. Ekonomi ve Toplum.
  • Afyoncu, Erhan. Sabah, 2019 ve 2025 tarihli yazılar.
  • Bardakçı, Murat. Sözlü aktarım, Timeturk.
  • Meydan, Sinan. Sözcü yazıları.
  • Görsel 1: TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, Cilt 27, İçtima 4, 14.XI.1938, s. 42. Atatürk'ün cenaze merasimi masraflarına ilişkin kanunun oylama sonucu.
  • Görsel 2: Durlacher Tageblatt – Pfinztäler Bote, Nr. 265, Zweites Blatt, 11 Kasım 1938. "Zum Ableben des türkischen Staatspräsidenten".
  • Görsel 3: The Michigan Daily, 11 Kasım 1938. "Ataturk Dead; Liver Ailment Ends Dictator's 15 Year Reign".
  • Görsel 4: Filastin, 11 Kasım 1938. "Mâte Mustafa Kemal" (مات مصطفى كمال).
  • Görsel 5: Son Posta, 10 Kasım 1938 (2. baskı). "Türk milleti Ulu Şefini, insanlık büyük evlâdını kaybetti".
  • Görsel 6: Kurun, 10 Kasım 1938 (sabah baskısı). "Atatürk'ün sıhhi vaziyeti: Umumi ahval vahamete doğru seyretmektedir".
  • Görsel 7: Atatürk'ün ölümünden sonra çekilen fotoğrafı. "Mustafa Kemal Atatürk'ün ölümü ve devlet cenaze töreni", Vikipedi. https://tr.wikipedia.org/wiki/Mustafa_Kemal_Atat%C3%BCrk%27%C3%BCn_%C3%B6l%C3%BCm%C3%BC_ve_devlet_cenaze_t%C3%B6reni (Erişim: 10.11.2026).
  • Görsel 8: İnönü'nün yemin fotoğrafı. "11 Kasım 1938 TBMM ilk anma: Hıçkırıklar ve ağlama sesleri ile...", Cumhuriyet, 9 Kasım 2023. https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/11-kasim-1938-tbmm-ilk-anma-hickiriklar-ve-aglama-sesleri-ile-2139256 (Erişim: 10.11.2026).

Aynı kenardan