Nedir Marjinal?

"Marjinal” kelimesi, Türkçeye Fransızca marginal sözcüğü üzerinden girmiştir. Türkçede bugün daha çok “aykırı” anlamıyla bilinse de kelimenin anlam dünyası bundan daha geniştir. TDK’de “aykırı” anlamıyla yer alan sözcük, Nişanyan Sözlük’te “kenara ait, asıl konuya dahil olmayan” anlamlarıyla açıklanmaktadır. Nişanyan Sözlük’e göre kelimenin Türkçedeki ilk kullanımına 1964 yılında Milliyet gazetesinde rastlanmaktadır.

Oxford English Dictionary'ye göre kelimenin tarihi ise Türkçeye girişinden çok daha eskidir ve XVI. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Çeşitli İngilizce sözlüklerde kelimenin eş anlamlıları arasında “küçük”, “düşük” ve “önemsiz” gibi ifadeler görülürken kelimenin kökenine ilişkin tarihçenin XIV. yüzyıla kadar götürüldüğü ve erken kullanımlarında deniz veya göl kıyısı gibi “kenar” anlamlarının öne çıktığı görülmektedir.

Kelime kökeni bakımından Latince marginem (yalın hâliyle margo) sözcüğüne dayanmakta; bu sözcüğün de Hint-Avrupa dil ailesindeki merge- fiiliyle ilişkili olduğu ve “sınır, hudut” anlam alanına işaret ettiği belirtilmektedir. Aynı kökten türeyen margin, marjin, merge ve Türkçedeki “marj” gibi ifadeler, bugün farklı alanlarda farklı biçimlerde kullanılmaktadır. Örneğin margin of error ifadesindeki “margin”, bir ölçümün hata sınırını ifade eder.

Dolayısıyla “marjinal” kelimesi, günümüzde batı dillerinde daha çok “küçük, düşük, minimal” gibi anlamlarda kullanılsa da köken itibarıyla “kenar”, “sınır” ve “merkezden uzaklık” gibi anlamlara dayanmaktadır. Türkçedeki daha soyut kullanımı da büyük ölçüde bu anlam alanıyla ilişkilidir. Nişanyan Sözlük'ün işaret ettiği 1964 tarihli ilk Türkçe kullanımında ise kelimenin daha çok günümüzdeki batı dillerindeki anlamına yakın bir biçimde kullanıldığı görülmektedir.

Marjinal dergisinin ismi ise kelimenin özellikle bu “kenar” ve “sınır” anlamlarından hareket etmektedir.

Buradaki “marjinal” kavramını, yalnızca genel kabul gören düşüncelere karşı çıkmak veya toplumun büyük bir kısmı tarafından uç kabul edilen fikirleri savunmak şeklinde düşünmemek gerekir. Marjinal olan, her zaman merkezin tam karşısında bulunmak zorunda değildir. Bazen bir düşüncenin, görüşün veya anlatının içerisinde yer alan; ancak genel çerçeveye bakılırken gözden kaçan bir ayrıntı da marjinal olabilir.

Başka bir ifadeyle bir düşüncenin yaygın veya genel kabul görmesi, onun içerisinde farklılık bulunmadığı anlamına gelmez. İnsanlar çoğu zaman belirli bir düşünceyi bütünüyle benimserken o düşüncenin içerisindeki bazı ayrıntıları, bağlantıları veya sonuçları ayrıca sorgulamayabilir. Oysa bazen asıl farklılık, bütünüyle karşıt bir düşüncede değil, kabul edilen düşüncenin içerisinde yer alan küçük bir ayrıntıda ortaya çıkar. Marjinal dergisinin amacı da bu farklılıkları görünür kılmaktır.

Burada söz konusu olan yalnızca “alışılmışın tersini söylemek” değildir. Bazen herkesin baktığı bir konuya başka bir açıdan bakmak, bazen üzerinde fazla durulmayan bir ayrıntıyı ortaya çıkarmak, bazen de birbirinden bağımsız görünen unsurlar arasındaki ilişkiyi sorgulamak yeterlidir.

Bu nedenle Marjinal, belirli bir ideolojik veya düşünsel çizginin karşısında konumlanmış bir yayın olmayacaktır. Günümüzde uç kabul edilen herhangi bir düşüncenin savunulması, tek başına Marjinal olmak anlamına gelmeyeceği gibi; toplumun genelinde olağan kabul edilen bir düşüncenin içerisinde ortaya çıkan sıra dışı bir yaklaşım da Marjinal'in konusu olabilir.

Asıl mesele, düşüncenin ne kadar uç olduğu değil, düşüncenin içerisinde fark edilmesi güç olan farklılığın ortaya çıkarılmasıdır.

Bu farklılık yalnızca sosyal ve beşerî bilimlerde, felsefede veya siyasette aranmayacaktır. Bilimsel düşüncelerin oluşumu, kabulü ve zaman içerisinde geçirdiği dönüşümler de benzer biçimde ele alınabilir.

Örneğin Big Bang teorisinin bilim tarihindeki serüveni bu açıdan dikkat çekicidir. Teorinin ortaya çıkışı, karşılaştığı itirazlar ve alternatif açıklamalar, bugün sahip olduğu konumdan bağımsız olarak incelenebilecek bir tartışma alanıdır. Alan Woods ve Ted Grant'ın Big Bang teorisine yönelik eleştirileri de bu bağlamda örneklerden biridir. Woods ve Grant, teorinin evrenin başlangıcına ilişkin yorumunu mistisizm ve yaratılış düşüncesiyle ilişkilendirmiş, bunun karşısında farklı bir açıklama arayışını savunmuşlardır. Woods ayrıca daha sonraki çalışmalarında Big Bang'e alternatif olabilecek kozmolojik modeller üzerine değerlendirmelerde bulunmuştur.

Burada önemli olan söz konusu yaklaşımın doğru veya yanlış olduğuna peşinen karar vermek değildir. Önemli olan, yerleşik bir açıklamanın karşısında farklı bir açıklamanın bulunabileceğini ve bir konunun yalnızca bugün kabul edilen biçimiyle değil, ona yöneltilmiş itirazlar ve alternatiflerle birlikte ele alınabileceğini göstermektir. Bu yaklaşım, Marjinal'in genel yayın anlayışının da temelini oluşturacaktır. Çünkü farklılık yalnızca büyük fikirlerde veya kapsamlı teorilerde ortaya çıkmaz. Bazen bir tarihsel olayın alışılmış anlatımında, bazen bir toplumsal olgunun gözden kaçan bir boyutunda, bazen bir filmin veya kitabın değerlendirilmesinde, bazen de tamamen gündelik bir olayda kendisini gösterebilir. Bu sebeple Marjinal yalnızca düşünce ve fikir yazılarının yayımlandığı bir dergi olmayacaktır.

Eleştiri, inceleme, hikâye, şiir, kitap ve film değerlendirmeleri ve farklı edebî türlerdeki çalışmalar da derginin yayın alanı içerisinde yer alacaktır. Çünkü farklılık yalnızca bir düşüncenin içerisinde bulunmaz. Bir hikâyenin anlatımında, bir karakterin davranışında, bir şiirin tek bir dizesinde veya sıradan görünen bir olayın ele alınış biçiminde de ortaya çıkabilir. Dolayısıyla Marjinal'in amacı, belirli bir düşünceyi veya görüşü diğerlerine karşı konumlandırmak değildir. Amaç, farklı olanın kendisini görünür hâle getirebileceği bir alan oluşturmaktır.

Bu alan kimi zaman bir fikir yazısı, kimi zaman bir eleştiri, kimi zaman bir hikâye veya şiir; kimi zaman da ilk bakışta son derece sıradan görünen bir konu hakkında yazılmış kısa bir metin olabilir.