Nedir Marjinal?

Marjinal kelimesinin kökeni, tarihsel kullanımı, dilimize nasıl geçtiği ve tüm serüvenini anlattığımız yazımızda keyifli okumalar dileriz

NedirMarjinaKapakFotografi

“Marjinal” kelimesi, Türkçeye Fransızca marginal sözcüğü üzerinden girmiştir. Türkçede bugün çoğunlukla “aykırı” anlamıyla bilinse de kelimenin anlam dünyası bundan çok daha geniştir. TDK’de “aykırı” anlamıyla yer alan sözcük, Nişanyan Sözlük’te “kenara ait, asıl konuya dahil olmayan” anlamlarıyla açıklanmaktadır. Nişanyan Sözlük’e göre kelimenin Türkçedeki ilk kullanımına 1964 yılında Milliyet gazetesinde rastlanmaktadır.

Kelimenin tarihi ise Türkçeye girişinden çok daha eskidir. Oxford English Dictionary, marginal kelimesinin tarihini XVI. yüzyıla kadar götürürken farklı İngilizce sözlüklerde kelimenin kökeni daha da geriye, XIV. yüzyıla kadar dayandırılmaktadır. Sözcüğün erken kullanımlarında deniz veya göl kıyısı gibi “kenar” ve “sınır” anlamlarının öne çıktığı görülmektedir.

Köken bakımından kelime, Latince marginem (yalın hâliyle margo) sözcüğüne dayanır. Bu kökün ise Hint-Avrupa dil ailesindeki merge- fiiliyle ilişkili olduğu ve “sınır, hudut” anlam alanına işaret ettiği belirtilmektedir. Bugün margin, marjin, merge ve Türkçedeki “marj” gibi ifadelerde de bu kökün farklı biçimlerdeki izlerini görmek mümkündür. Örneğin margin of error ifadesindeki “margin”, bir ölçümün hata sınırını ifade eder. Dolayısıyla kelimenin bugünkü kullanımında bulunan “küçük, düşük, minimal” gibi anlamların ötesinde marjinal kavramının temelinde çok daha eski bir fikir vardır:

Kenar. Sınır. Merkezin dışında kalan.

Peki Marjinal neyin kenarında?

Marjinal dergisinin ismi esas olarak bu anlamdan hareket etmektedir.

Burada “marjinal” olmak, yalnızca genel kabul gören düşüncelerin karşısında durmak veya çoğunluğun savunduğunun tersini söylemek anlamına gelmez. Hatta Marjinal'de çoğu zaman genel düşünceyle tamamen örtüşen yazılar da yer alabilir. Bizim için asıl mesele, olağan kabul edilen şeylerin kenarında kalan soruları, ayrıntıları ve bağlantıları görünür hâle getirmektir.

Bir düşüncenin herkes tarafından kabul edilmesi, onun bütün yönlerinin incelendiği anlamına gelmez. Bazen asıl farklılık, büyük ve açık bir karşıtlıkta değil; herkesin gözünün önünde duran küçük bir ayrıntıda saklıdır.

Örneğin tarihsel değerlendirmelerde Türklerin erken dönemlerde göçebe yaşam kültürünü benimsediğinden ve bunun sonucunda çeşitli bölgelere göç ettiklerinden söz edilir. Ancak bu anlatının yanında bölgenin iklimsel koşullarının bu yaşam biçimi üzerindeki etkisi ne kadar büyüktür? İklimsel koşulların biyolojik sonuçları olmuş olabilir mi? Bu biyolojik koşulların nörolojik ve davranışsal etkileri ne ölçüdedir? Ve bütün bunların toplumsal davranışlar ve göç kararları üzerindeki etkisini ne kadar dikkate alıyoruz?

Bu etkilerin her biri tek başına sınırlı olabilir. Ancak sınırlı olması, önemsiz olduğu anlamına gelmez. Büyük tarihsel sonuçlar kimi zaman tek bir büyük nedenden değil, çok sayıda küçük etkinin bir araya gelmesinden doğabilir.

Benzer bir örneği Sanayi Devrimi üzerinden düşünebiliriz. Sanayi Devrimi anlatılırken çoğunlukla üretim biçimlerinin dönüşümü, fabrikalaşma, teknolojik gelişmeler ve Avrupa'nın ekonomik yükselişi üzerinde durulur. Ancak bu dönüşümün önemli unsurlarından biri olan buhar makinesinin gelişiminde maden ocaklarında biriken suyun tahliye edilmesi gibi son derece somut ve gündelik bir problemin de rolü vardır.

Thomas Newcomen'in atmosferik buhar makinesi, madenlerdeki suyu dışarı çıkarmaya yönelik bir ihtiyacın çözümünün parçası olarak ortaya çıkmıştır. Başlangıç noktasında son derece sıradan görünen bir problem, daha sonra buhar teknolojisinin gelişmesi ve farklı alanlara uygulanmasıyla birlikte çok daha büyük ekonomik ve toplumsal dönüşümlerin içerisinde yer almıştır.

Burada yalnızca “Sanayi Devrimi neden gerçekleşti?” sorusunu sormak yerine başka sorular da sorabiliriz:

Büyük dönüşümlerin arkasında hangi küçük ihtiyaçlar vardı?

Bir teknolojinin ortaya çıkmasına neden olan temel ihtiyaç neydi?

Bu teknoloji ortaya çıktıktan sonra başlangıçtaki ihtiyacı ne ölçüde değiştirdi?

Sanayileşmenin büyük ekonomik sonuçları konuşulurken insanların gündelik hayatındaki temel ihtiyaçlar ne kadar dikkate alındı?

Belki de daha önemlisi: Büyük tarihsel anlatıların dışında bıraktığımız küçük ayrıntılar, aslında bu anlatının kendisini ne ölçüde değiştirebilir?

Yerleşik düşüncelerin kenarında

Bu yaklaşım yalnızca tarih, sosyoloji veya diğer sosyal bilimlerle sınırlı değildir.

Bilimin kendisinde de bugün yerleşik görünen fikirlerin ortaya çıkışına, tartışılmasına ve kabul edilmesine bakmak mümkündür. Bunun için Big Bang teorisinin bilim tarihindeki serüveni ilginç bir örnek oluşturur.

Günümüzde evrenin erken dönemlerini açıklamak için modern kozmolojinin temel modellerinden biri olan Big Bang teorisi, ortaya çıktığı ilk dönemlerden itibaren bugün sahip olduğu konumda değildi. Georges Lemaître tarafından 1920'li yıllarda geliştirilen “ilkel atom” fikri, evrenin başlangıcına ilişkin dinamik bir model ortaya koyuyordu. Teori zaman içerisinde çeşitli bilim insanlarının itirazlarıyla karşılaştı; özellikle Fred Hoyle gibi isimler durağan evren fikrini savunarak Big Bang yaklaşımına karşı çıktılar. Üstelik mesele yalnızca bilimsel değildi. Lemaître'nin Katolik bir rahip olması, teorinin kimi çevrelerde dinî bir yaratılış anlatısına bilimsel dayanak oluşturduğu yönünde yorumlanmasına da neden oldu. Teorinin “Big Bang” olarak adlandırılması dahi başlangıçta nötr bir isimlendirme değildi; Fred Hoyle bu ifadeyi 1949 yılında radyo yayınında, teoriyi küçümseyici bir bağlamda kullanmıştı. Sonraki süreçte kozmik mikrodalga arka plan ışımasının keşfi gibi gözlemsel gelişmeler, Big Bang modelinin bilimsel konumunu önemli ölçüde güçlendirdi. Böylece teori, yalnızca “bir gün ortaya atılmış ve sonra herkes tarafından kabul edilmiş” bir fikir olmaktan ziyade; itirazlar, alternatif modeller, yeni gözlemler ve bilimsel tartışmalar içerisinden geçerek bugünkü konumuna ulaşmış oldu.

Burada bizim için önemli olan Big Bang teorisinin doğru veya yanlış olduğuna ilişkin bir hüküm vermek değildir. Asıl mesele, bilimsel bir fikrin yalnızca bugünkü hâliyle değil, geçirdiği tartışmalar ve dönüşümlerle birlikte ele alınmasının bize ne söylediğidir.

Bir teorinin bugün ne kadar yaygın kabul gördüğünü bilmek başka şeydir; onun hangi koşullarda ortaya çıktığını, kimler tarafından neden reddedildiğini, hangi gözlemlerle desteklendiğini ve hangi alternatif açıklamalarla yarıştığını bilmek başka.

Bilimsel düşüncenin gelişimini yalnızca “yanlış fikirlerden doğru fikirlere geçiş” olarak okumak, bu sürecin içerisindeki önemli ayrıntıları görünmez hâle getirebilir.

Kaynakça:

Harper, D. (n.d.). Margin. Online Etymology Dictionary. "https://www.etymonline.com/word/margin" (https://reference-url-citation.invalid/0)

Harper, D. (n.d.). Marginal. Online Etymology Dictionary. "https://www.etymonline.com/word/marginal" (https://reference-url-citation.invalid/1)

Oxford University Press. (n.d.). Marginal. Oxford Advanced Learner’s Dictionary. "Oxford Advanced Learner’s Dictionary – Marginal" (https://reference-url-citation.invalid/2)

Woods, A., & Grant, T. (1995). Reason in Revolt: Marxist Philosophy and Modern Science. London: Wellred Books. "Wellred Books – Reason in Revolt" (https://reference-url-citation.invalid/3)

Woods, A. (2002). The Big Bang Alternative. In Reason in Revolt: Marxist Philosophy and Modern Science. "Alan Woods – The Big Bang Alternative" (https://reference-url-citation.invalid/4)

Nişanyan, S. (n.d.). Marjinal. Nişanyan Sözlük. "Nişanyan Sözlük" (https://reference-url-citation.invalid/5)

Türk Dil Kurumu. (n.d.). Marjinal. Güncel Türkçe Sözlük. "Türk Dil Kurumu Sözlükleri" (https://reference-url-citation.invalid/6)

Aynı kenardan