Türkiye'nin Ortak Kimliği ve Ortak Kimliğin Adlandırma Tartışmaları

Türk kimliğinin oluşumu, kısıtlılıkları ve alternatifleri

Türkiye’nin Ortak Kimlik Tartışmaları

Yaklaşık üç yıldır zaman zaman gündemi meşgul eden konulardan biri Türk/Türkiyeli tartışmasıdır. Bu tartışma, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının geleneksel ve resmî açıdan etnonim temelli tanımı olan "Türk" ulus adına karşı daha kapsayıcı bir ad arayışından doğmaktadır. Ancak bu tartışmadaki esas sorun Türk ya da Türkiyeli adlarından hangisinin tercih edileceğinden çok Türk adının aynı anda hem etnik hem de ulusal bir kimliğe atıf yapmasıdır.

Türk adı bir yandan Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağıyla bağlı olanları tanımlarken öbür yandan Türkiye sınırlarını aşan geniş bir etnik ve kültürel coğrafyayı da tanımlamaktadır. Türkiyelilik önerisi de bu ikili yapının bir sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bu yazıda önerilen kavram dilbilimsel, tarihsel ve sosyolojik açıdan değerlendirilmekte ve Türk adının bu ikili yapısı üzerinden bir sonuca varılmaktadır.

Dilbilimsel Açıdan Türkiyeli ve Türkiyelilik

Türkçe, sondan eklemeli ve kuralları düzenli işleyen bir dildir. Kelimelerin sonuna gelen yapım ekleriyle yeni kelimeler üretilirken çekim ekleriyle ana yapıdan bağımsız olmayan tanımlamalar oluşturulabilmektedir.

Örneğin:

Türk --> Türkçe

Kapı --> Kapalı

Ses --> Sessiz

Yapı --> Yapım

Sına- --> Sınav

Göz --> Gözlem --> Gözlemle-

Oyna- --> Oyun --> Oyunlaş- --> Oyunlaştır-

Görüldüğü gibi Türkçede hem isim hem de fiil soylu sözcükler sonlarına yapım ekleri alarak isim, fiil, sıfat, zamir gibi çeşitli sözcük türlerine dönüşebilmektedir.

Türkçede yeni sözcükler yalnızca yapım ekleriyle türetilmemektedir. İki farklı sözcüğün yan yana gelerek yeni bir anlam oluşturması, yabancı dillerden alınan sözcüklere eş anlamlı ya da daha özel anlamlı karşılıklar bulunması ve başka dillerde ayrı sözcüklerle karşılanan kavramların isim tamlamalarıyla yeniden tanımlanması da sözcük üretiminin yolları arasındadır.

Örneğin İngilizcede chicken, pork ve meat farklı anlamlara gelmekte ve farklı nesneleri tanımlamaktadır. Türkçedeyse bu sözcüklerin ortak özelliği üzerinden bir tamlanan belirlenmekte ve başına tamlayan getirilerek başka dillerde ayrı sözcüklerle karşılanan kavramlar tek bir kök etrafında toplanabilmektedir. Bu örnekte tamlanan konumundaki sözcük "et" sözcüğüdür. Tavuk, kırmızı, domuz, dana, balık gibi sözcükler takılı ya da takısız tamlayan hâline getirilerek başka dillerde tek sözcükle ifade edilen kavramlar karşılanabilmektedir. İsim tamlamaları yalın hâlde olmak zorunda da değildir ve zincirleme biçimde de kurulabilmektedir.

Örneğin:

Headquarters = Merkez yönetim binası

Housewarming = Yeni eve taşınma kutlaması

Türkçenin bu esnek yapısı Cumhuriyet döneminde yapılan dil devrimi sırasında pek çok yeni sözcüğün üretilmesine imkân vermiştir. Sınav, okul, öğretmen, öğrenci, utku, özgür ve savunma sözcükleri bunun birkaç örneğidir. Benzer bir durum Dîvânu Lugâti't-Türk'te de görülmektedir. Yapım ekleri yoluyla sözcük türetimi yalnızca dil devrimiyle sınırlı da değildir. Uygurlar Maniheizm ve Budizm'e geçerken Sanskritçe, Hintçe ve Çince dinî terimler için Türkçe karşılıklar geliştirmiş, Karahanlılar İslam'ı kabul ettikten sonra Arapça ve Farsça dinî sözcüklere Türkçe karşılıklar bulmuştur. Ali Şir Nevai bilinen bir sözcük üretim faaliyetine girişmese de fiil kökenli sözcüklerden hareketle Türkçenin Farsçaya karşı zengin bir dil olduğunu savunmuştur. Osmanlı döneminde Türk-i Basit akımı içinde birtakım sözcükler türetilmiş, Ömer Seyfettin önderliğinde başlayan Yeni Lisan hareketiyle de çeşitli Türkçe sözcük önerilerinde bulunulmuştur.

Uygurların Budizm ve Maniheizm etkisiyle ürettikleri sözcüklerden birkaç örnek:

Buda --> Bur (Buda sözcüğünün eski okunuşu) + han (önder, hükümdar) = Burhan

Budh- (uyanmak) --> tuy- (sezmek, duymak) + -unç (durum bildiren ek, örn. sevinç, üzünç) + -mak (isim-fiil eki) = tuyunçmak

Karahanlıların İslam etkisiyle kullandıkları sözcüklerden örnekler:

Peygamber --> yalavaç (elçi, peygamber)

Namaz --> yükün- (eğilmek, secde etmek) + -ç (durum bildiren ek) = yükünç

Türkçe yapısı gereği sözcüklerin sonuna yapım eki, fiilimsi ya da tamlama getirilerek yeni sözcükler türetilmesine elverişlidir. Dolayısıyla "Türkiyeli" sözcüğü de dilbilimsel açıdan türetilebilir bir sözcüktür. Ancak sözcüğün nasıl çözümleneceği konusunda literatürde iki farklı yaklaşım bulunmaktadır.

İlk yaklaşımda Türkiye sözcüğü artzamanlı olarak çözümlenmekte ve "Türk" etnoniminden hareket edilmektedir. Bu yaklaşıma göre sözcük şu şekilde ayrıştırılır:

Türk (isim soylu kök) + -iye (yer ve aitlik bildiren ek) + -li (sahiplik ve aitlik bildiren yapım eki)

-iye ekinin kökeni tartışmalıdır. Türkiye adının Orta Çağ Latincesindeki Turchia/Turquia ve Eski Fransızcadaki Turquie biçimlerinden geldiği kabul edilirken ek Arapça nispet ekiyle de ilişkilendirilmektedir. Ekin bir yer bildirme işlevi taşıdığı Osmanlı döneminde de fark edilmiş, Şemsettin Sami "Türkiya" adındaki -ya ekini -istan ekinin eş anlamlısı olarak değerlendirmiştir (Şemsettin Sami, 1881). Karabağ (2017, s. 604) da ülke adlarının millet adına gelen -(i)ya, -(i)ye, -istan, -lık gibi eklerle kurulduğunu belirtmektedir. Ona göre ülke adında bir etnonim bulunduğunda vatandaşın adı da bu etnonimdir: Almanya-Alman, Rusya-Rus, Türkiye-Türk. İlber Ortaylı'nın da Almanyalı, Rusyalı ve Türkiyeli biçimlerini kabul etmediği aktarılmaktadır (Karabağ, 2017, s. 604). Bu yaklaşım benimsendiğinde -iye ve -li ekleri aynı anlamı taşıdığından (Kartalcık ve Bulgurcu, 2012, s. 84, 92) "Türkiyeli" sözcüğünde gereksiz ek kullanımı söz konusu olmaktadır. Gereksiz ek kullanımı, Türkçede bilinen bir anlatım bozukluğudur.

İkinci yaklaşımdaysa sözcük eşzamanlı olarak çözümlenmekte ve Türkiye sözlükselleşmiş bir kök olarak kabul edilmektedir. Bu kabulün dayanağı sözcüğün Türkçeye ekiyle birlikte bütün hâlinde girmiş olması ve -iye/-ya ekinin günümüz Türkçesinde işlek olmamasıdır. Benzer bir durum Osmaniye, bahriye, sıhhiye gibi sözcüklerde de görülmekte, Osmaniyeli, Bahriyeli, Sıhhiyeli gibi kalıplaşmış kullanımlar, anlatım bozukluğu kuralına istisna sayılmaktadır. Karabağ (2017, s. 606) da ülke adı -a/-ya ile bitiyorsa -lı, -e/-ye ile bitiyorsa -li ekinin getirildiğini belirterek Almanyalı, Avusturyalı, Türkiyeli ve Suriyeli örneklerini vermektedir. Görüldüğü gibi Karabağ'ın çalışması iki yaklaşımı birden barındırmakta ve aralarındaki gerilimi çözmemektedir. TDK Türkçe Sözlük'ün 12. baskısında da Almanyalı, Fransalı, İngiltereli ve Japonyalı gibi biçimlere yer verilmiştir (İskender, 2023). Bu yaklaşıma göre Türkiye sözcüğünün sonuna aitlik bildiren bir ek daha gelmesinde dilbilimsel açıdan bir engel bulunmamaktadır.

Dolayısıyla "Türkiyeli" sözcüğü benimsenen çözümleme yöntemine göre ya gereksiz ek kullanımı içeren bir yapı ya da kurallara uygun biçimde türetilmiş bir sözcük olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle tartışmanın dilbilimsel boyutu kesin bir hükme bağlanamamakta ve mesele büyük ölçüde tarihsel ve sosyolojik boyuta taşınmaktadır.

Tarihsel Açıdan Türkiyeli Kavramı

Türk Adının Tarihsel Göreceliliği

Türkiyelilik tartışması çoğu zaman "Türk" adının sabit olduğu ve tarih boyunca aynı içeriği taşıdığı varsayımıyla yürütülmektedir. Oysa tarihsel kaynaklar Türk adının kapsamının dönemden döneme değiştiğini göstermektedir.

Türk adı daha önceki dönemlerde de çeşitli kaynaklarda geçse de bu adın içeriden, yani bir öz tanımlama olarak, açık ve süreklilik gösteren biçimde kullanıldığı ilk örnek Göktürk Devleti'dir. Türk adı, taşa kazınmış biçimde ilk kez Göktürk yazıtlarında görülmekte ve 552'de kurulan devlet tarihte Türk adıyla kurulan ilk devlet olarak kabul edilmektedir. Bugün bu devlet için kullanılan "Göktürk" adı da sonradan yapılmış bir sınıflandırmadır. Kafesoğlu'na göre bu topluluğun ve devletin adı "Türk" ya da "Türük"tür. Başlangıçta belirli bir boyu ve devleti kuran topluluğu ifade eden bu ad, kağanlığın siyasi birliği içinde zamanla diğer boyları da kapsayan bir üst kimliğe dönüşmüştür (Golden, 1992). VIII. yüzyıldan sonra Oğuzlar, Karluklar ve daha pek çok topluluk Türk adıyla anılmaya başlanmış, ad bir siyasi birliğin adından bir topluluklar ailesinin ortak adına evrilmiştir.

İslamlaşma süreciyle birlikte bu ortak adın yanında yeni bir adlandırma ortaya çıkmıştır. Türkmen tanımlaması X. yüzyıldan itibaren Seyhun boylarında yaşayan Oğuzlar arasında İslamiyet'in yayılmasıyla ortaya çıkmış ve Maveraünnehirli Müslümanlar tarafından İslamiyet'e giren Oğuzları gayrimüslim Oğuzlardan ayırt etmek için kullanılmıştır ("Türkmenler", t.y.). Dolayısıyla Türkmen adı ilk ortaya çıktığında etnik değil dinî bir ayrımı ifade etmekteydi. Kâşgarlı Mahmud'un Dîvânu Lugâti't-Türk'te sık sık "Oğuz Türkmenler" ya da "Türkmen Oğuzlar" ifadelerini kullanması da iki adın aynı topluluğu farklı açılardan adlandırdığını göstermektedir.

Adın etimolojisi de tartışmalıdır. Bir görüşe göre Türkmen, Türk adı ile Farsça "mânend" (benzer) sözcüğünden türemiştir ve "Türk'e benzer" anlamına gelmektedir. Bîrûnî bu görüştedir, Kâşgarlı Mahmud da adın bu şekilde açıklanmasına dair bir hikâye aktarmaktadır. Başka bir görüş adı "Türkü'l-îmân"dan yani "imanlı Türk" anlamından türetirken günümüzde -men ekinin kocaman ve azman örneklerinde olduğu gibi bir mübalağa eki olduğu ve adın "öz Türk" anlamını taşıdığı üzerinde durulmaktadır ("Türkmenler", t.y.). Vambery de adı "Türk men" yani "ben Türk'üm" şeklinde yorumlamıştır. Hangi görüş kabul edilirse edilsin Türkmen adının Türk adıyla aynı anlama gelmediği, onu ya daralttığı ya da nitelediği görülmektedir. Bu dönemde Türk boylarının çoğu zaman genel Türk adı yerine kendi boy adlarıyla anılmayı tercih etmesi de adın muğlaklığını artırmıştır.

Osmanlı dönemindeyse adlandırma yeniden değişmiştir. Osmanlı kaynaklarında Kızılırmak'ın doğusunda ve güneyinde yaşayan konar-göçerler "Türkmen", ırmağın batısında ve Rumeli'de yaşayan konar-göçerlerse "Yörük" adıyla anılmıştır (Sümer, 1967; Gündüz, 1997). Bu adlandırmalarda etnik unsurların değil yaşam tarzının, yani konar-göçerliğin, esas alındığı ileri sürülmektedir. Bazı yazarlar ayrımın siyasi bir yönü de olduğunu, Osmanlı'nın kendi sınırları içinde kalan ve kendisiyle uyum içinde olan gruplara Yörük, Türkmen beyliklerinin sınırları içinde kalan ve kendisiyle mücadele eden gruplaraysa Türkmen dediğini belirtmektedir. Ancak ayrım bu kadar keskin değildir. Maraş ve Malatya çevresindeki Dulkadirli Türkmenleri için Osmanlı kaynaklarında hem Türkmen hem de Yörük adı birlikte kullanılmış, aynı Karakeçili aşireti de Batı ve İç Anadolu'da Yörük, Doğu Anadolu'da Türkmen adıyla kaydedilmiştir. Dolayısıyla Yörük-Türkmen ayrımı tek bir ölçüte indirgenemeyecek kadar karmaşık bir adlandırma pratiğidir.

Aynı dönemde "Türk" adının kendisi de farklı bir içerik kazanmıştır. Fatih Kanunnamesi'ndeki "Türk veya şehirli olsa" ifadesinde Türk kelimesi etnik bir anlamdan çok köylü ya da Yörük anlamına gelmektedir (Halaçoğlu, 1996). Bazı Osmanlı tarihçilerinin eserlerinde geçen "etrâk-ı bî-idrâk" (idraksiz Türkler) gibi ifadelerden hareketle Osmanlı'da Türklerin aşağılandığı ileri sürülmekte, Afyoncu'ysa bu ifadelerin Türk kimliği için değil devlet düzenine ayak uyduramayan gruplar için kullanıldığını savunmaktadır. Bu iki yorumdan hangisi kabul edilirse edilsin Türk adının Osmanlı'nın yerleşik ve kentli seçkinleri için değil kırsal ve göçer nüfus için kullanılabildiği görülmektedir.

Kısacası Türk adı tarih boyunca bir boyun, bir devletin, bir topluluklar ailesinin, bir dinî grubun karşıtının ve bir yaşam tarzının adı olarak farklı içerikler kazanmıştır. Türk-Türkiyeli tartışması da bu tarihsel göreceliliğin güncel bir halkası olarak okunabilir.

Ülke ve Devlet Adlandırması

Türkiye olarak adlandırılan coğrafya siyasi bir adlandırmadır. Bu bölge tarih boyunca Türkçede genellikle Anadolu ve Rumeli olarak anılmış, Küçük Asya, Rum ve Trakya gibi adlar da tarihsel bağlamda etkin biçimde kullanılmıştır. Türkistan'dan yaşanan göçlerin ardından XIII. yüzyıl civarında bu bölgeye "Türklere ait" anlamında Turcia adı verilmiş ve bu ad zamanla Türkçeye "Türkiye" biçiminde girmiştir. Ancak Türkiye adı tarih boyunca yalnızca bu coğrafya için kullanılmamıştır. Bizans kaynaklarında Tourkia adı X. yüzyılda Macarların yurdu için kullanılmış, Bizans İmparatoru VII. Konstantinos De Administrando Imperio'da "Türkler" adıyla Macarları kastetmiştir (Konstantinos Porphyrogennetos, 1967). Aynı kaynaklarda Hazar Kağanlığı da Tourkia olarak anılmaktadır. Mısır, Suriye ve Hicaz'a hâkim olan Memlük Sultanlığı da dönemin Arapça kaynaklarında "Devletü't-Türk" (Türklerin devleti) olarak adlandırılmıştır.

Bölgede yaşayan topluluklar için kullanılan "Turks/Turcs" adları da başlangıçta etnik bir grubu tanımlarken Osmanlı'nın yükselme döneminin ardından Osmanlı sınırları içinde yaşayan, gayrimüslimler de dâhil, tüm nüfus için kullanılmaya başlanmıştır. Bu ad VIII. yüzyılda içeriden bir adlandırma olarak kullanılmış ve bir devlet teşkilatına dönüşmüş olsa da sonraki tarihsel seyirde dışarıdan öğrenilen ve dışarıdan verilen bir ad niteliği de kazanmıştır.

İslam dünyasıyla etkileşim sonucu ortaya çıkan adlandırmalar, Batı'yla etkileşimde de benzer bir adlandırma haritası ortaya çıkarmıştır. Devletin adlandırılmasında da benzer bir süreç söz konusudur. Osmanlı adlandırması da tıpkı Türkiye adlandırması gibi Batı kaynaklıdır.

Osmanlı, kendi adına ancak Kanuni döneminde karar kılmış ve Devlet-i Aliyye ile Devlet-i Ebed Müddet adlandırmalarını seçmiştir. Ancak bu adlandırmalar aslında birer sıfattır (yüce devlet, ebediyete kadar sürecek devlet). Yani ortada yine bir devlet adı yoktur.

Osmanlı adlandırmasıysa ancak Tanzimat Fermanı'nın ardından yerleşmiş ve devlet, Devlet-i Aliyye-i Osmaniye adını almıştır. Devletin dili de dönemin kullanımında Lisan-ı Osmani olarak nitelendirilse de 1876 Kanun-i Esasi'nin 18. maddesinde devletin resmî dili açıkça Türkçe olarak belirtilmiştir: "Tebaa-i Osmaniyenin hidemat-ı devlette istihdam olunmak için devletin lisan-ı resmisi olan Türkçeyi bilmeleri şarttır."

Türk ve Turchia adlandırmaları daha eski olduğu hâlde Osmanlı adlandırmasının esas alınmasının nedeni Avrupa'daki devlet adlandırma geleneğidir. Avrupa, devlet adlandırmalarında etnik kökenden çok hanedan adları öne çıkmaktadır (örneğin Habsburglar, Medici ailesi, Babenbergler). Bu durum zamanla, özellikle XVI. yüzyılın ortalarından itibaren, daha eski olan Turchia ve Grand Turc gibi adlandırmaların yanında Ottoman adlandırmasının da yaygınlaşmasını sağlamıştır. Tanzimat Fermanı'yla başlayan süreçte hem Batılılaşma hamlesi hem de imparatorluğun çok uluslu yapısı gözetilerek Türk ve Türkiye yerine Osmanlı adlandırması tercih edilmiştir. Bu tanımlama çok uluslu yapıya dayanan bir kimlik inşa etmiş ve Osmanlı Ermenisi, Osmanlı Yahudisi, Osmanlı Rumu gibi belirgin alt kimliklerin oluşmasını da sağlamıştır.

Osmanlıcılık ve Türkiyelilik: Bir Benzeşim

Türkiyelilik kavramının kökeni zaman zaman Osmanlıcılığa dayandırılmaktadır. Erhan Afyoncu da katıldığı çeşitli programlarda Türkiyelilik kavramını Osmanlıcılığa dayandırmaktadır. Ancak iki kavram arasında doğrudan bir süreklilik kurmak anakronizme yol açmaktadır. Osmanlıcılık, XIX. yüzyıl imparatorluk koşullarında ortaya çıkmış siyasi bir projedir. Türkiyelilikse XXI. yüzyıl ulus-devlet koşullarında tartışılan bir kimlik önerisidir. Bu nedenle burada iki kavram arasında bir köken ilişkisi değil yapısal bir benzeşim kurulmaktadır.

Osmanlıcılığın önerdiği millet tanımında dil, din, ırk ve mezhep ayrımı yapmaksızın Osmanlı Devleti olarak tanımlanan siyasi coğrafya içinde devlete tabiiyet bağıyla bağlı olan herkesin Osmanlı üst kimliğinde birleştirilmesi amaçlanmaktadır. Türkiyelilik tanımı da yer yer demonim ve teritoryal bir tanım olarak sunulsa da çok uluslu bir yapıya dayanan bir kimlik tanımlamasıdır. İki kavram şu noktalarda benzeşmektedir: Her ikisi de dil, din, etnik köken ve mezhep ayrımı yapmaksızın belirli bir siyasi coğrafyaya bağlı herkesi tek bir üst kimlikte birleştirmeyi amaçlamakta ve her ikisi de çok uluslu bir yapıya verilmiş bir cevap niteliği taşımaktadır.

Bununla birlikte iki kavram arasındaki farklar en az benzerlikler kadar belirleyicidir.

İlk olarak siyasi bağlam farklıdır. Osmanlıcılık bir hanedana bağlı tebaayı bir arada tutmaya çalışan bir imparatorluk projesiyken Türkiyelilik bir ulus-devletin vatandaşlarını adlandırmaya dair bir öneridir.

İkinci olarak adlandırmanın dayanağı farklıdır. Osmanlı adı bir hanedan adına dayanırken Türkiyeli adı bir ülke adına dayanmaktadır.

Üçüncü olarak önerinin kaynağı farklıdır. Osmanlıcılık Tanzimat'la birlikte devlet tarafından benimsenen resmî bir politikayken Türkiyelilik büyük ölçüde akademik, sivil ve muhalif siyasi çevrelerden gelen bir öneri olarak tartışılmıştır.

Dördüncü olarak demografik yapı farklıdır. XVIII ve XIX. yüzyıl Osmanlı sınırlarında görece dengeli bir nüfus dağılımı vardı. Elit ve aydın tabakanın ana dili ve etnik yapısı ağırlıklı olarak Türk olsa da alt gruplar kendi tabakalaşmasını oluşturabilecek nitelikteydi ve bu durum dağılmayı kaçınılmaz bir sonuç hâline getirmiştir. Günümüz Türkiye'sindeyse belirli bir bölgede yoğunlaşmış nitelikli bir azınlık nüfustan Kürtler dışında söz edilememektedir. Laz, Ermeni, Gürcü, Rum, Arnavut, Boşnak ve daha pek çok etnik grup oldukça sınırlı bölgelerde ve seyrek bir nüfusla varlık göstermektedir.

Beşinci olarak yapısal koşullar farklıdır. Günümüz Türkiye sınırları Osmanlı'ya kıyasla oldukça dardır. Günümüz teknolojisi geniş coğrafyaların merkezden denetimini kolaylaştırmakta, kentleşmenin oluşturduğu homojen kültür, uluslararası siyaset ve neoliberalizmin bireyselciliği gibi etkenler de devreye girmektedir.

Bu farklar nedeniyle Osmanlıcılığın imparatorluğun dağılmasını engelleyememiş olması Türkiyelilik önerisinin de benzer bir sonuca yol açacağı anlamına gelmemektedir. Benzeşim, iki kavramın aynı soruna yani çok kimlikli bir toplumu tek bir adla tanımlama sorununa verilmiş iki farklı cevap olduğunu göstermekle sınırlıdır.

"Türkiyeli" Kavramının Doğrudan Kullanımları

Tarihte "Türkiyeli" kavramının ilk doğrudan kullanımı Tunalı Hilmi Bey'e atfedilmektedir. Tunalı Hilmi Cenevre'de yayımladığı Fransızca metinde "Chaque Turquali est Osmanli" (Her Türkiyeli Osmanlıdır) ifadesini kullanmıştır (Tounali, 1902). Sonraki bilinen kullanımlardan biri 1915 tarihli Mekâtib-i Hususiye Talimatnamesi'dir ve kavram bu metinde birkaç kez geçmektedir. Atatürk'ün de Cumhuriyet öncesindeki bazı elçi kabullerinde "Türkiyalı" kavramını, 1924 Anayasası için hazırlanan taslakta da birkaç kez "Türkiyeli" kavramını kullandığı bilinmektedir. Cumhuriyet'in ilanından sonra kavram 1924 tarihli Muhamat Kanunu'nda geçmiş, kanunun 3 Nisan 1924'teki Meclis görüşmelerinde "Türkiyeli", "Türkiyalı" ve "Türkiye tebaası" ifadeleri tartışılmış ve sonunda "Türkiyeli" kullanımında karar kılınmıştır (Türkiye Büyük Millet Meclisi, 1924).

20 Nisan 1924'te kabul edilen anayasadaysa "Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle (Türk) ıtlak olunur" ifadesi kullanılmıştır (Teşkilat-ı Esasiye Kanunu, 1924). Bundan sonraki resmî kullanımlarda "Türkiyeli" tanımına yer verilmemiş ve ulusun adı olarak "Türk" tercih edilmiştir. Muhamat Kanunu'nda geçen Türkiyeli kavramı da aynı yıl Türk vatandaşlığı şeklinde değiştirilmiştir. Kavram sonraki Meclis kullanımlarında özellikle 1938'e kadar bir dil alışkanlığı olarak varlığını sürdürmüştür.

Cumhuriyet döneminde Meclis'te ve resmî dilde yapılan bu tartışmalar aslında tanımlanması güç bir durumu net bir biçimde tanımlama çabasıdır. Osmanlı'dan beri karşı karşıya olunan durum şudur: Anadolu ve çevresindeki bir toprak parçası üzerinde kurulan bir cumhuriyet, resmî dil ve hâkim üst kültür olarak Türk kültürü, çeşitli ve birbirinden bağımsız etnik gruplar ve kültürler, ana kültürü besleyen Arap ve Fars kökenli öğeler ve modernleşmenin getirdiği Frankofon etkiler. Yani dönemin koşullarında oldukça karmaşık bir yapı söz konusudur ve aynı karmaşa Osmanlı'nın son döneminin önemli akımlarından Türkçülükte de göze çarpmaktadır.

Türk Ulus Adının Kaynağı Olarak Türkçülük

Cumhuriyet döneminde ulusun adı olarak "Türk"ün benimsenmesi bir anda ortaya çıkmış bir tercih değildir. Bu adın bir ulus adı olarak sistematik biçimde tanımlanmasının zemini Osmanlı'nın son döneminde gelişen Türkçülük akımında hazırlanmıştır. Bu nedenle Türk ulus adının içeriğini anlamak için Türkçülüğün Türk'ü nasıl tanımladığına bakmak gerekmektedir.

Fransız İhtilali'nin ardından yayılan milliyetçilikle tanışan Türk aydınları milliyet kavramını tanımlamakta bile zorlanmış ve kimi zaman ırk, kimi zaman millet, kimi zaman milliyet gibi bugün farklı anlamlara gelen kavramları birbirinin yerine kullanmıştır. O dönemde Türk diye tanımlanan bir topluluk ve bu topluluğun konuştuğu Türkçe diye bir dil vardı. Ancak kimin neye göre Türk olduğu sorusu esas tartışma konusuydu.

Kavram karmaşası: Türkçülüğün ilk döneminde temel kavramlar henüz yerleşmemişti. Kavim ve millet sözcükleri hiçbir ayrım gözetilmeksizin birbirinin yerine kullanılmıştır (Çalen, akt. Yüce, 2020). Bu durum, Türkçülüğün manifestosu kabul edilen Üç Tarz-ı Siyaset'in (1904) yazarı Yusuf Akçura'da da görülmektedir. Akçura, 1928'de milleti "ırk ve dilin esasen birliğinden dolayı içtimâî vicdanında birlik hasıl olmuş bir cemiyet-i beşeriye" olarak tanımlamıştır (Akçura, 1928, s. 291). Tanımdaki "ırk" kavramının ne anlama geldiğiyse tartışmalıdır. Akçura'nın bu kavramı kan ve soy birliği anlamında değil cins, kavim ve nesep gibi anlamları içeren köken anlamında kullandığı ileri sürülmekte, Niyazi Berkes'se Akçura'nın ırk kavramını millet kavramıyla eş anlamlı kullandığını belirtmektedir. Georgeon'a göre Akçura, etnik vurgu yapmak istediğinde "siyasal milliyet", ırk anlamındaysa "Türklük" sözcüğünü kullanmıştır (Georgeon, akt. Yüce, 2020).

Bu kavram karmaşası yalnızca Akçura'ya özgü değildir ve Cumhuriyet döneminin bazı resmî metinlerinde de görülmektedir. Bunun en bilinen örneklerinden biri Afet İnan'ın Atatürk'e atıfla aktardığı Medenî Bilgiler kitabıdır (İnan, 1969). Kitapta özellikle Türkistan tarihinden söz edilirken Türk milleti yerine Türk ırkı ifadesi yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bu kullanım bilinçli bir tercih de olabilir ve Türkistan'ın eski dönemlerindeki daha az karışmış bir Türklüğe atıf yapmak için ırk kavramı kullanılmış olabilir. Ancak bu durum dönemin genel dil kullanımında bu kavramların birbirine karıştığı gerçeğini ortadan kaldırmamaktadır. Dolayısıyla dönemin metinlerini bugünkü anlamıyla ırkçı bir milliyetçilik olarak okumak, dönemin kavram karmaşasını göz ardı eden anakronik bir okuma olacaktır.

İki çevre: Rusya Türkleri ve Osmanlı Türkçülüğü: Türkçülüğün sistemleşmesinde iki ana çevre öne çıkmaktadır. İlki Rusya'daki Türk toplulukları arasından çıkan ve sonradan İstanbul'a gelen aydınlardır: Kırımlı İsmail Gaspıralı, Kazanlı Yusuf Akçura, Azerbaycanlı Ahmet Ağaoğlu ve Ali Bey Hüseyinzade. İkincisi Osmanlı içinden yetişen ve en önemli temsilcisi Ziya Gökalp olan çevredir. Ancak iki çevreyi coğrafi olarak keskin biçimde ayırmak güçtür. Ağaoğlu, Hüseyinzade, Akçura, Mehmet Emin Resulzade ve birçok Kırımlı, Azerbaycanlı, Tatar ve Özbek göçmen ve öğrenci İstanbul'da birlikte çalışmakta, Akçura da 1911'de Türk Yurdu dergisini çıkarmaktaydı (Tokluoğlu, 2012). Dolayısıyla ayrım coğrafi olmaktan çok fikrîdir.

İki çevre arasındaki fark milletin dayanağı konusunda belirginleşmektedir. Akçura'nın millet tanımı ırk ve dil üzerinde şekillenmiş bir tanımdır. Kültürü esas alan milliyetçilerin başınıysa Ziya Gökalp çekmiştir (Georgeon, akt. Yüce, 2020). Akçura, bu farkı bir yöntem farkı olarak görmüş ve kendisinin tahlilci, Gökalp'inse bileşimci olduğunu belirtmiştir (Berkes, akt. Yüce, 2020). Gökalp de Akçura'yı eleştirmiştir. Akçura'nın Tatar temelli modernleşme modelini reddetmiş ve Rusya Türklerinin Osmanlı Türklerinden üstün olduğu iddiasını sorgulamıştır. Dil konusunda da İstanbul Türkçesinin millî edebî dil olması gerektiğini savunmuş ve Tatarcanın ayrı bir millî kimlik olarak gelişmesini bir sorun olarak görmüştür (Tokluoğlu, 2012). Gökalp'in fikir dünyasında Durkheim etkisi açıkça görülmektedir. Gaspıralı'nın ve usul-i cedit hareketinin etkisiyse Akçura'nın fikir dünyasında belirgindir.

Gökalp'in millet tanımı: kültürel millet ve vatandaşlık: Gökalp, hars ve medeniyet ayrımı üzerinden bir millet tanımı yapmaktadır. Hars Arapça kökenli bir sözcüktür, kültür anlamına gelir ve millete özgüdür. Medeniyetse milletler arası ortak bilim, teknik ve felsefe birikimidir. Gökalp ayrıca bir tehzip kavramından söz etmekte, buna göre kişi aldığı eğitim ve kişisel gelişimiyle olgunlaşmaktadır (Gökalp, 1923). Bu çerçevede Gökalp "Türk milletindenim, İslam ümmetindenim, Garp medeniyetindenim" formülünü üretmiş ve Türkçülüğü İslami kaygılar ve Batıcılık ekseninde yorumlamıştır.

Gökalp'in millet anlayışı, ırk temelli olmaması nedeniyle çoğu zaman Fransız tipi sivil (civic) ulus anlayışına yakın değerlendirilmektedir. Dönemin milliyetçilik tartışmalarında Fransız tipi iradeye dayalı ve Alman tipi ırka dayalı olmak üzere iki milliyetçilik türü ayırt edildiği de bilinmektedir (Yüce, 2020). Ancak Gökalp'in kendi tanımı bu sınıflandırmaya tam olarak uymamaktadır. Gökalp Türkçülüğün Esasları'nda milletin ne ırkî ne kavmî ne coğrafi ne siyasi ne de iradî bir zümre olduğunu belirtmekte ve milleti dilce, dince, ahlakça ve bediiyatça müşterek olan yani aynı terbiyeyi almış fertlerden oluşan bir zümre olarak tanımlamaktadır (Gökalp, 1923). Ona göre tarih öncesi toplumlar bile ırk bakımından saf değildi ve millet kendine özgü bir harsa sahip olan zümredir (Tokluoğlu, 2012). Gökalp'in Kürt kökenli olduğuna dair iddialar da bulunmaktadır. Gökalp bunu hiçbir zaman dert edinmemiş, kendisini Türk milletinin bir parçası olarak görmüş ve ırki bağın önemsiz olduğunu vurgulamıştır.

Bu tanım, ırk temelli olmadığı için kapsayıcıdır. Ancak siyasi ve iradî unsurları açıkça dışarıda bıraktığı için Renan çizgisindeki bir sivil ulus tanımı da değildir. Bu nedenle Gökalp'in millet anlayışı "kültürel (harsî) millet" olarak nitelendirilebilir. Türk ulus tanımının sivil boyutuysa Gökalp'ten çok 1924 Anayasası'nın "Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur" hükmüyle gelmiştir. Dolayısıyla Cumhuriyet'in Türk ulus tanımı, Gökalp'in kültürel millet anlayışıyla anayasanın vatandaşlık temelli sivil tanımını birleştiren bir yapıdadır. Kültürel unsur ulusun ne olduğunu, sivil unsursa kimin ulusa dâhil olduğunu belirlemektedir. Atatürk'ün Cumhuriyet'in ardından Gökalp'e verdiği değer de Gökalp'in Türk ulus tanımlamasında ne kadar kritik bir rol oynadığını göstermektedir.

Türk adının coğrafi kapsamı: Türkçülüğün tanımladığı Türk, yalnızca Osmanlı sınırları içindeki Türkler değildir. Gaspıralı'nın 1883'te Kırım'da "Dilde, fikirde, işte birlik" şiarıyla kurduğu Tercüman gazetesi Rusya'daki Türk topluluklarına ortak bir dille seslenmeyi amaçlamıştır. Gaspıralı'nın 1884'te Bahçesaray'da uyguladığı usul-i cedit eğitim modeli kısa sürede İdil boyunda, Kafkasya'da ve Kırım'da köylere kadar yayılmış, Gaspıralı 1893'te Semerkant'ta da bir örnek mektep açmıştır. Türkistan'da ilk usul-i cedit mektepleri Buhara (1900), Taşkent (1901) ve Semerkant'ta (1903) açılmış, 1910-1915 yılları arasında Türkistan Genel Valiliği'nde 100 kadar, Buhara Emirliği'ndeyse 57 cedit okulu kurulmuştur. Hareket Azerbaycan'da da yaygınlaşmıştır (Ahmadov, 2016). Ancak bu yaygınlığı siyasi bir birlik projesi olarak okumak da anakronizm olacaktır.

Gaspıralı Rusya Müslümanlarının dinî ve kültürel birliğini ve Osmanlı Türkçesiyle Tatarcanın karışımı bir "orta dil"i savunmuş, siyasi bir Türk birliği konusundaysa temkinli davranmıştır (Tokluoğlu, 2012). Bu birliğin sınırları da dinle belirlenmekteydi. Akçura'nın bir bütün olarak gördüğü Türklüğün sınırlarına İslam olmayan Türk unsurlarını dâhil etmediği belirtilmektedir. Çünkü o dönemde dinî kimlik, millî kimliğin üzerinde yer almaktaydı. Projeyi kültürel hedeflerden siyasi hedeflere taşıyan isimse Akçura'dır (Tokluoğlu, 2012). Akçura Üç Tarz-ı Siyaset'te Türkçülük, Osmanlıcılık ve İslamcılığı karşılaştırmış, devrin Türkçülük devri olduğunu ve Türkçülüğün devlet politikası olması gerektiğini savunmuştur (Akçura, 1904).

Gökalp'te de Türk adının kapsamı Türkiye ile sınırlı değildir ancak kademelidir. Gökalp Türkçülük mefkûresini Türkiyecilik, Oğuzculuk (ya da Türkmencilik) ve Turancılık olarak üçe ayırmıştır. Bunlardan Turan, Türkçülüğün "uzak mefkûresi", Oğuz birliğiyse yalnızca harsça bir birleşmedir. Gökalp'e göre gerçeklik alanında bugün yalnızca Türkiyecilik vardır. Nitekim Gökalp Balkan Savaşları'nın ardından Turancılıktan Türkçülüğe yönelmiş ve 1915'ten sonra Turancı şiir yazmamıştır (Tokluoğlu, 2012).

Türk adının Cumhuriyet'e devri: Türkçülük, Cumhuriyet'e bu iki gelenekten nüfuz etmiş ve ulus adlandırması tartışmasını sonlandırarak bu kimliğin toplumda karşılık bulmasını sağlamıştır. Ancak Türkçülüğün fazla ileri gittiği dönemler de olmuştur. 1932'deki I. Türk Tarih Kongresi'nde Reşit Galip ile Zeki Velidi arasında yaşanan tartışma bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Sümer ve Hitit gibi antik Anadolu medeniyetlerine Türklük atfetme ve Türkçenin insanlığın en temel dili olduğu iddiaları, Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu tarihsel olarak kanıtlama çabasının yanı sıra dönemin ırkçı yaklaşımlarının etkisiyle Türklüğe Ârilik yakıştırma çabasıdır. Zeki Velidi, bu tezleri en başından reddetmiştir. Ancak devlet bu politikadan hemen vazgeçmemiş, 1935-1936 yıllarında Güneş-Dil Teorisi gündeme gelmiş ve Türk Tarih Tezi bir süre daha resmî tarih anlatısının merkezinde kalmıştır. Zamanla bu tezlerin aşırı yönleri terk edilmiş ve ata yurt ve ana yurt motifleri üzerinden bir Türk tarih anlatısı oluşturulmuştur. Bu anlatının netleşmesiyle ulusal kimliğin anlatısı da büyük ölçüde netleşmiş ve toplumsallaşma yoluyla toplumda yer edinmiştir.

Sonuç olarak Türkçülük, Türk adını Osmanlı ve Türkiye sınırlarını aşan bir kültürel ve etnik topluluğun adı olarak tanımlamıştır. Bu topluluğun birliği çoğu Türkçü için kültürel, Akçura gibi bazıları için siyasi bir hedefti. Cumhuriyet bu adı ulusun adı olarak devralmış ancak kapsamını Gökalp'in "Türkiyecilik" aşamasına yani Türkiye sınırlarına daraltmıştır. Bununla birlikte adın daha geniş bir etnik ve kültürel coğrafyayı çağrıştıran anlamı ortadan kalkmamıştır. Türk adının bir yandan Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını öbür yandan bu sınırları aşan geniş bir coğrafyayı tanımlaması yani yazının başında belirtilen ikili yapı kökenini bu devralmadan almaktadır.

1938-1960: Kavramın Geri Çekildiği Yıllar

1924'ten sonra "Türkiyeli" sözcüğü resmî dilden çekilmiş ve vatandaşlığın adı olarak "Türk" yerleşmiştir. Bununla birlikte "Türk" adının pratikte hangi içerikle kullanıldığı tek parti döneminin mevzuatında da görülmektedir. 1934 tarihli 2510 sayılı İskân Kanunu'nun uygulamasına ilişkin bir genelgede göçmen olarak kabul edilecekler Türk ırkından olan ya da Türk kültürüne bağlı olup Türkçe konuşan ve başka bir dil bilmeyen kişiler olarak tanımlanmıştır (Ülker, 2008). Dolayısıyla anayasada vatandaşlık temelli tanımlanan Türklük iskân politikasında soy ve kültür ölçütleriyle uygulanmıştır. Aynı dönemde devlet, ırk temelli Türkçülüğe de mesafe koymuştur. İkinci Dünya Savaşı yıllarında görülen Irkçılık-Turancılık davaları Türkçü-Turancı hareketi resmî örgütlenme alanından uzaklaştırmış ve basın faaliyetlerine yöneltmiştir.

Türk kimliğine toprak temelli bir içerik kazandırma çabasıysa Anadoluculuk içinden gelmiştir. Bu akımın iki kolu birbirinden ayrılmaktadır. Remzi Oğuz Arık gibi isimlerin temsil ettiği Türkçü ya da etnik Anadoluculuk Anadolu'yu yerel olana ve "öze" bağlamaktadır. Mavi Anadoluculuksa başta Halikarnas Balıkçısı olmak üzere Sabahattin Eyüboğlu, Azra Erhat ve Vedat Günyol gibi düşünürlerin öncülüğünde savunulmuştur. Halikarnas Balıkçısı'na göre "Türkler" dendiğinde yalnızca Selçuk ve Oğuz kanından olanlar anlaşılmamalıdır. Mavi Anadoluculuk kimliği ve ona rengini veren kültürü coğrafi bir zemine yerleştiren, toprağa bağlı bir milliyetçilik anlayışı olarak değerlendirilmektedir. Akımın temsilcileri "Türkiyeli" sözcüğünü kullanmasa da kimliği soy yerine toprak üzerinden tanımlama girişimi sonraki Türkiyelilik önerisinin entelektüel öncülleri arasında sayılabilir.

1961 Anayasası'ysa vatandaşlık tanımının dilini değiştirmiştir. 1924 Anayasası'nın 88. maddesi "Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibariyle Türk ıtlak olunur" derken 1961 Anayasası'nın 54. maddesi "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür" hükmünü getirmiştir. "Türk denir" ifadesinden "Türktür" ifadesine geçiş bir adlandırmadan bir tanıma geçiş olarak okunabilir. 1982 Anayasası da 66. maddesinde aynı hükme yer vermiştir.

1960-1980: "Türkiye Halkı"ndan "Türkiye Halkları"na

1960'lı yıllarda sol hareket, ülkenin nüfusunu genellikle tekil bir "Türkiye halkı" kavramıyla adlandırmaktaydı. Kürt meselesinin sol içinde görünür hâle gelmesi bu adlandırmayı değiştirmiştir. İlk eşik 1967 Doğu Mitingleri'dir. Türkiye İşçi Partisi'nde (TİP) yer alan sosyalist Kürtler ve Türkiye Kürdistan Demokrat Partisi üyeleri 1967'de Kürt nüfusun yoğun olduğu Silvan, Diyarbakır, Siverek, Batman, Tunceli ve Ağrı'da bir dizi kitlesel miting düzenlemiştir. İkinci eşik TİP'in 1970'teki IV. Büyük Kongresi'dir. Bu kongrede TİP "Türkiye'nin doğusunda yaşayan bir Kürt halkı vardır" diyerek Kürtlerin varlığını gündeme getiren ilk siyasi parti olmuştur.

Kavramsal dönüşümün merkezindeyse 1969'da kurulan Devrimci Doğu Kültür Ocakları (DDKO) yer almaktadır. Bozarslan'a göre bu dernekler o zamana dek sol çevrelerce kullanılan "Türkiye halkı" şiarından "Türkiye halkları" şiarına, sosyalist devrim sorunsalından "ulusal kurtuluş savaşları" sorunsalına geçiş anlamına gelmekteydi (Bozarslan, 2008, s. 856). Kavramın kuramsal kaynağı Marksist-Leninist "ulusların kendi kaderini tayin hakkı" ilkesidir. Bu ilke, 1970'lerde Kürt meselesine dair sol tartışmaların merkezine yerleşmiştir. Baskın Oran da Kürt milliyetçiliğinin daha 1970'lerde "Türkiye Halkları" sloganını kullandığını belirtmektedir. Dönemin sembolik isimlerinden Deniz Gezmiş ve arkadaşları da 1972'de idam edilirken Türk ve Kürt halklarının kardeşliğini dile getirmiştir.

"Türkiye halkları" kavramı sol içinde de tartışmalıdır. Bazı çevreler bu slogana karşı çıkarak "Türkiye halkı" kavramını vurgulamış ve "halklar" ifadesini Kürtçülüğe giden bir yol olarak görmüştür. Bu dönemde Türkiye'deki diğer etnik grupların siyasi ve kültürel örgütlenmeleri büyük ölçüde sol cenah içinde gerçekleşmiştir. Kurucu ideoloji, bu örgütlenmeleri bastırmaya çalışmış ve bu baskı en sert yüzünü 12 Eylül 1980 sonrasında göstermiştir. Ancak kurucu ideolojiye karşı muhalif tavır ortadan kalkmamış, yalnızca yön değiştirmiştir.

Burada önemli bir kavramsal ayrım yapılmalıdır. "Türkiye halkları" ile "Türkiyeli" aynı kavram değildir. "Türkiye halkları" çoğuldur, ülkede birden fazla halkın varlığını kabul eder ve bu halkların kendi kaderini tayin hakkına göndermede bulunur. "Türkiyeli"yse tekildir ve bu halkların hepsini tek bir toprak temelli kimlik altında toplamayı önerir. Bu nedenle 1960-1980 dönemindeki "Türkiye halkları" söylemi Türkiyeliliğin doğrudan kaynağı değil onun zeminini hazırlayan bir öncül olarak değerlendirilmelidir. Bu söylem tekil Türk ulusu anlatısını sorgulamış ancak yerine tekil bir üst kimlik değil çoğul bir halklar yapısı önermiştir.

1980 Sonrası: Rapor, Açıklamalar ve Tartışmalar

Sonraki süreçte askerî vesayet yapısı çeşitli siyasi örgütlenmeler karşısında zayıflamış ve zamanla ciddi bir güç kaybı yaşamıştır. 2002'de iktidara gelen AK Parti kendi siyasi kimliğini "muhafazakâr demokrasi" olarak tanımlamıştır (Akdoğan, 2003). Muhafazakâr demokrat kimlikten beklenti, İslami kimliği ve muhafazakâr değerleri öne çıkarması olsa da üst kimlik tartışması bu dönemde yeniden gündeme gelmiştir.

Ekim 2004'te Avrupa Birliği üyelik süreci kapsamında Başbakanlık İnsan Hakları Danışma Kurulu bünyesinde hazırlanan Azınlık Hakları ve Kültürel Haklar Çalışma Grubu Raporu'nda anayasada Türk yerine Türkiyeli teriminin kullanılması önerilmiştir (Başbakanlık İnsan Hakları Danışma Kurulu, 2004). Kamuoyunda "Azınlık Raporu" olarak bilinen bu raporda Baskın Oran ve İbrahim Kaboğlu Türkiyelilik kavramının üst kimlik olarak daha birleştirici olacağını ileri sürmüştür. Rapor, medyada ciddi eleştirilere konu olmuş ve Oran ile Kaboğlu bu kavramla baş başa kalmıştır. İkili hakkında 1,5 ile 4,5 yıl arasında hapis cezası talep edilmiş, ceza almasalar da yargılanmışlardır. Oran ve Kaboğlu daha sonra bu süreç nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuş ve Türkiye tazminata mahkûm edilmiştir (Kaboğlu ve Oran/Türkiye, 2018). İkili, kendini ideolojik olarak daha çok sol demokrat çizgide tanımlasa da bu öneri daha çok liberal çevrelerce benimsenmiştir. Bu durum Türkiyelilik meselesinde klasik sol düşüncenin yanı sıra liberal bir eklemlenmenin de bulunduğunu göstermektedir.

Kavram yedi yıl sonra hükümet düzeyinde yeniden gündeme gelmiştir. 2011 genel seçimlerinin ardından hükümet programının görüşüldüğü TBMM Genel Kurulu'nda Başbakan Recep Tayyip Erdoğan yeni anayasa çalışmalarına dair muhalefete yönelik konuşmasında "Türkiyeli demekten de hiç rahatsız değilim. Ben bu vatanın evladıyım ve Türkiyeliyim" demiştir. Erdoğan, aynı ifadeyi 29 Kasım 2011'deki grup toplantısında ve 11 Ağustos 2014'teki cumhurbaşkanlığı seçimi balkon konuşmasında da tekrarlamıştır. Bu açıklamalar, vatandaşlık tanımının da tartışıldığı yeni anayasa sürecinin bir parçasıdır. Nitekim sonraki Anayasa Uzlaşma Komisyonu çalışmalarında MHP 66. maddedeki "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür" tanımının korunmasını isterken AK Parti bu tanımı "Türk" sözcüğüne yer vermeden "Devlete vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türkiye Cumhuriyeti vatandaşıdır" şekline dönüştürmeyi önermiştir.

2013-2015 yıllarındaki çözüm süreci döneminde ağırlıklı olarak sol ve liberal çevreler Türkiye halkları ve Türkiyelilik vurgusu yapmış ancak sürecin sona ermesiyle iktidar daha milliyetçi bir perspektife yönelmiştir. 2023'te TDK Türkçe Sözlük'ün 12. baskısına "Türkiyeli" sözcüğü eklenmiş ancak tepkiler üzerine sözcük çevrim içi sözlükten aynı gün çıkarılmış, basılı baskı da satıştan kaldırılmıştır (İskender, 2023). Cumhuriyet'in 100. yılı geride bırakılmaya hazırlanılırken sınırlı ve uç sol gruplarca tartışılan mesele Ali Babacan'ın çıkışıyla yeniden gündeme gelmiş ve genel seçimlerin ardından gelişen süreçle birlikte pek çok siyasetçi Türk ifadesini kullanmaktan çekinir hâle gelmiştir. Buna karşılık İlber Ortaylı ve Erhan Afyoncu gibi Cumhuriyet aydını çizgisindeki isimler bu görüşe sert biçimde karşı çıkmış ve her fırsatta bu önerinin neden kabul edilemeyeceğini dile getirmiştir.

Türkiyelilik söyleminde bir diğer önemli unsur ağırlıklı olarak sol gruplar içinde örgütlenmiş olsa da sağ kitleleri de barındıran Kürt hareketidir. Kürt hareketi, Osmanlı döneminden beri varlığını sürdüren ancak siyasi atılımı 1980'lerden sonra gerçekleşen bir harekettir. 1960-1980 döneminde düşünce ve kültür örgütleri hâlinde varlığını sürdüren hareket, siyasi atılımla birlikte görüşlerini yasa yapıcı konumda temsil etmeye başlamıştır. Kürt hareketinin Cumhuriyet dönemindeki ilk bağımsız partisi HEP'tir. HEP, açıkça Türk kimliğine karşı çıkmış ve Türkiyelilik vurgusu yapmıştır. Sonraki süreçte kurulan Kürt siyasi hareketi partileri de benzer bir çizgide yer almıştır. Kürt hareketi içinde yer alan terör örgütünün elebaşı da Türkiyelilik önermesini desteklemiş ve savunmuştur.

Sosyolojik Açıdan Türkiyelilik

Ampirik Sosyoloji: Türk Kimliğinin Toplumdaki Karşılığı

Türkiye'deki mevcut ulus tanımı, yani Türk kimliği, anayasa tarafından tanımlanmış resmî bir statüdür. Türk kimliği resmî statüsünün yanı sıra toplumsal açıdan da büyük kitlelerce benimsenmiş ve toplumsal bir norm hâline gelmiş bir kimliktir. Bu tespit, ampirik verilerle desteklenebilir.

AREA Araştırma'nın 22-24 Ağustos 2025 tarihlerinde 26 ilde yaklaşık 2 bin kişiyle yaptığı çalışmada katılımcılardan ulusal kimlik olarak Türk ve Türkiyeli seçeneklerinden birini seçmeleri istenmiştir. Katılımcıların %79,6'sı "Türk vatandaşı" seçeneğini seçerken %18,2'si "Türkiyeli" seçeneğini seçmiş, %2,2'si yanıt vermemiştir (AREA Araştırma, 2025).

KONDA'nın çeşitli yıllarda yaptığı araştırmalarda etnik kimlik tanımında Türk kimliği öne çıkarken Kürt kimliği %15-20 dolaylarında seyretmiştir (KONDA, 2019, 2022). Kadir Has Üniversitesi'nin 26 ilde her yıl bin katılımcıyla yaptığı araştırmalarda da Türk kimliği öne çıkarken Kürt kimliği yıllara göre değişmekle birlikte yaklaşık %6-14 aralığında seyretmiş, diğer yanıtlar yaklaşık %5-10'luk bir paya sahip olmuştur (Kadir Has Üniversitesi Türkiye Çalışmaları Merkezi, çeşitli yıllar).

Literatüre daha derinlemesine bakıldığında Türk kimliğine dair bir tartışma göze çarpmaktadır. Çarkoğlu ve Toprak'ın (2006) eşleştirilmiş çalışmasında 1999 ve 2006 olmak üzere iki gözlem yılı esas alınmış ve aralarındaki değişim incelenmiştir. Her iki çalışmada da katılımcıların büyük kısmı kendini öncelikle Müslüman olarak tanımlarken ikinci sırada Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı gelmektedir. Üstelik 2006'da Müslüman kimliği daha da öne çıkmıştır (1999: %35,7 Müslüman, %32,7 TC vatandaşı; 2006: %44,6 Müslüman, %20 TC vatandaşı).

Kentel ve Ete'nin (2022) çalışmasında milliyetçilik algıları tartışılmış ve katılımcılara Türk olmanın neye dayandığı sorulmuştur. Katılımcıların %43'ü TC vatandaşı olmayı, %30'u Türk soyundan olmayı, %16'sıysa Müslüman olmayı Türk olmanın ölçütü olarak tanımlamıştır. Bu çalışma, Türklük tartışmasının yalnızca etnik ve ulusal bir nitelik taşımadığını, dinî aidiyet üzerinden de yürütüldüğünü göstermektedir.

Eğitim-Bir-Sen Stratejik Araştırmalar Merkezi'nin (2010) çalışmasına göre katılımcıların %52,6'sı kendini birincil kimlik olarak Türk, %32,9'u Müslüman, %5,1'i Kürt, %4,5'i Alevi olarak tanımlamıştır. Bu araştırmada Türk kimliği öne çıkan tanımlama olmakla birlikte Müslümanlık da azımsanmayacak bir orandadır.

Kentel, Ahıska ve Genç'in (2007) Milletin Bölünmez Bütünlüğü adlı çalışmasında katılımcılarda iki tür kimlik örüntüsü öne çıkmaktadır. Öncelikli kimlik olarak Müslümanlık, kültürel kimlik olaraksa Türklük öne çıkmaktadır.

Pew Research Center'ın (2025) 36 ülkede yaptığı çalışmada sorulan "Din ulusal kimliğin ne kadar parçasıdır?" sorusunda Türkiye dini çok önemli bulan ülkeler arasında yer almaktadır. İdeolojik bağlamda yapılan ayrıştırmada sağ kitlenin din kimliğini daha da öne çıkardığı görülmektedir (yaklaşık %75).

Center for American Progress'in 2017'de Türkiye'de yaptığı çalışmada Türkçe konuşmak, Türkiye'de doğmak ve Türk pasaportuna sahip olmak Türk olmanın önemli ölçütleri olarak öne çıkmaktadır. Aile geleneği ve orduyu desteklemek de en az bu üç ölçüt kadar öne çıkmaktadır (Halpin vd., 2018). Bu araştırmada dil ölçütünün daha dikkatli değerlendirilmesi gerekmektedir. Türkiye'de Türkçe, çoğu zaman yalnızca Türkiye'de konuşulan bir dil olarak değil; Türk dünyasının ortak dili olarak da algılanabilmektedir. Bu nedenle Türkçe konuşma ölçütünün Avrupa ülkeleriyle benzer sonuç vermesi aynı nedenlerden kaynaklanmıyor olabilir.

Bu araştırmaların bulgularını bir arada değerlendirmek için bir meta-analiz yapılmıştır. KONDA, Kadir Has Üniversitesi ve AREA Araştırma başta olmak üzere beş kurumun 2006-2025 yılları arasında yaptığı araştırmalardan 18 bağımsız örneklem birleştirilmiştir. Buna göre Türk ulusal kimliği dışında bir kimlik beyan edenlerin havuzlanmış oranı %11,5'tir (%95 GA: 10,2-12,8). Araştırmalar arasındaki farklılık oldukça yüksektir (I² = %95). Dolayısıyla tek bir "gerçek oran"dan söz edilememekte ve oran ölçüm biçimine göre yaklaşık %7 ile %18 arasında değişmektedir. Bununla birlikte 2006-2025 döneminde ne anlamlı bir artış ne de anlamlı bir azalış gözlenmektedir (p = 0,71). Alternatif kimlik beyanı istikrarlı bir azınlık olarak varlığını sürdürmektedir. Herhangi bir araştırma analizden çıkarıldığında havuzlanmış oran %11,1-11,8 aralığında kalmaktadır. Kadir Has serisi aynı kurumun tekrarlı kesitlerinden oluştuğu için analiz klasik bir meta-analizden çok havuzlanmış bir eğilim analizi niteliği taşımaktadır.

Araştırmalar arasındaki farkın önemli bir kısmı kurum ve soru tipinden kaynaklanmaktadır. KONDA, Kadir Has Üniversitesi'ne kıyasla sistematik olarak daha yüksek bir Kürt kimliği beyanı ölçmektedir (%15,7'ye karşı %9,8; odds oranı 1,8; p < 0,001). Bu farkın olası nedenleri KONDA'nın kırsal alanları da kapsaması, Kadir Has'ınsa 26 ilin kent merkezlerinde çalışması ve soru ifadelerindeki farklılıklardır. Kadir Has serisinde 2016'da bir ölçüm kırılması da göze çarpmaktadır. "Bilmiyorum/cevapsız" oranının %20-38'den %1-3'e düştüğü yıl Türk kimliği beyanı %65,7'den %83,4'e çıkmaktadır. Türk kimliği beyanındaki dalgalanmayı belirleyen alternatif kimliklere kayma değil cevapsızlık oranıdır (r = -0,99).

Türkiyelilik açısından en dikkat çekici bulgu, AREA verisinde ortaya çıkmaktadır. "Türkiyeli" seçeneğini tercih edenlerin oranı (%18,2; %95 GA: 16,6-20,0) 2018-2022 araştırmalarında etnik köken sorusuyla ölçülen Kürt ve Zaza beyanından (%12,4) 5,8 puan yüksektir (z = 3,61; p < 0,001). Bu durum; Türkiyeli tercihinin etnik Kürt kimliğiyle sınırlı kalmadığını, sol ve liberal kesimlerin siyasi tutumunu da yansıttığını göstermektedir. Bu bulgu, tarihsel bölümde ele alınan Türkiyelilik söyleminin sol ve liberal çevrelerdeki karşılığıyla örtüşmektedir. Ancak AREA araştırmasının telefonla (CATI), diğer araştırmalarınsa yüz yüze yapıldığı ve araştırmanın "Terörsüz Türkiye" sürecinin gündemde olduğu bir döneme denk geldiği göz önünde bulundurulmalıdır. Alevi kimliği beyanıysa altı araştırmanın ortalamasında %4,7'dir (%95 GA: 4,1-5,4).

Literatüre genel olarak bakıldığında Türkiye'de Türklük kimliğinin azımsanmayacak biçimde öne çıktığı, en az onun kadar ve hatta daha fazla dinî kimliğin de öne çıktığı görülmektedir. Bunların yanı sıra bazı alt kültür kimlikleri de düzenli olarak görülmektedir ve bunların başında Kürt ve Alevi kimlikleri gelmektedir. Yakın zamanda ulusal ölçekte gündeme gelen Türkiyelilik tartışmasıysa henüz ulusal ölçekte yeterli bir karşılık bulamamıştır. Bununla birlikte azımsanmayacak bir kesim bu kimliği benimsemeyi reddetmemektedir. Literatürden çıkarılabilecek bir diğer sonuç da Türk kimliğinin ulusal sınırlarla sınırlı kalmamasıdır. Türk kimliği tarihsel olarak yalnızca Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını tanımlamakla kalmamış, etnik bir kökene atıf yaparak Türkistan, Yakutistan, Azerbaycan, Türkmeneli ve Balkan Türk bölgeleri gibi oldukça geniş bir coğrafyadaki insanları tanımlamak için de kullanılmıştır. Ancak bu bölgelerdeki insanlar Türk kimliğini yalnızca etnik bir kimlik olarak görmekte ve resmî bir statüye bağlamamaktadır. Türk ve dünya akademisinde bu iki kullanımı birbirinden ayırt etmek için dönem dönem çeşitli tanımlamalar yapılmaya çalışılmıştır.

Türk Kimliğinin Sınırları: İç-Dış Türk, Türk-Türki ve Dil Ailesi Tartışması

Klasik ayrım İç Türk-Dış Türk ayrımıdır. Türkiye merkezli yapılan bu ayrıma göre Türkiye Cumhuriyeti devletine vatandaşlık bağıyla bağlı olan herkes İç Türk, Türk dünyasına mensup olan herkesse Dış Türk'tür. Bu ayrım 1990'lardaki literatürde oldukça öne çıksa ve ilgi görse de gündelik hayatta bir karşılık bulamamıştır.

Son dönemde literatürde karşılaşılan bir diğer ayrım da Türk-Türki ayrımıdır. Buna göre Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları Türk, Türk dünyasıysa Türki olarak sınıflandırılmaktadır. Türkçe, Türkiye'de konuşulan resmî ve gündelik dil olmakla birlikte mensup olduğu dil ailesi Türk dilleri ailesidir. Türkçenin yanı sıra Azerbaycan Türkçesi, Özbekçe, Kazakça, Kırgızca, Türkmence ve Yakutça gibi diller de bu ailenin üyeleridir. Yani tek bir etnik köken yaklaşımı yerine akraba topluluklar sınıflandırması hem Türk akademisinde (bazı araştırmacılar buna karşı çıkmakta ve klasik sınıflandırmayı savunmaktadır) hem de dünya akademisinde kabul görmektedir.

Bu ayrımların tutmamasının nedenlerinden biri ayırt etmeye çalıştıkları kavramların biçim ve ses bakımından birbirine fazlasıyla yakın olmasıdır. "İç Türk" ve "Dış Türk" ifadelerinin ikisi de "Türk" sözcüğünü olduğu gibi korumakta ve aradaki farkı yalnızca bir ön sıfata bırakmaktadır. "Türki"yse "Türk" sözcüğüne getirilen Arapça nispet ekiyle oluşmaktadır ve anlam bakımından da "Türk'e ait" demektir. Bu ayrımın kendisi de yeni değildir. Şemsettin Sami Osmanlı Türkçesiyle Doğu Türkçesini ayırt etmek için ikisine birden "lisan-ı Türki" adını vermiş, farkı göstermek için de birine "Türki-i Şarki", ötekine "Türki-i Garbi" demeyi önermiştir (Şemsettin Sami, 1881). Bu ayrım da yerleşmemiştir. "Türki" teriminin günümüzdeki kullanımıysa Türkiye'den çok Sovyet dil politikasına dayanmaktadır. Ercilasun'a göre Çarlık döneminde başlayan ve Sovyet döneminde daha katı biçimde süren dil politikaları sonucunda Türk lehçelerini ayrı diller olarak adlandırma anlayışı yerleşmiş ve bu kavramı karşılamak için Sovyet döneminde "Türki" kelimesi kullanılmıştır (Ercilasun, t.y.).

Buna karşılık İngilizcede ayrım yerleşmiştir. İngilizcede Turkish sözcüğü yalnızca Türkiye Türkçesini karşılarken Türk lehçelerinin bütünü için Turkic terimi kullanılmaktadır. Rusçada da birbirine yakın iki sözcük, turetskiy (Türkiye'ye ait) ve tyurkskiy (Türk dillerine ve halklarına ait) ayrımı yerleşmiştir. Bu durum fonetik yakınlığın tek başına belirleyici olmadığını, ayrımın akademik ve kurumsal olarak yerleştirilip yerleştirilmemesinin de önemli olduğunu göstermektedir. Türkçedeyse iki kavram hem ses bakımından birbirinden yeterince uzaklaşamamış hem de kurumsal bir yerleşme sağlanamamıştır. Bu durum, ayrımların gündelik dilde karşılık bulamamasının temel nedenlerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Etnik Türk Kavramının Sınırları

Türk kimliğinin sınırlarına dair belirsizlik yalnızca ulusal ölçekte değil etnik ölçekte de sürmektedir. "Etnik Türk" kavramının neyi kapsadığı sorusuna dilbilim, genetik ve tarih açısından net bir cevap verilememektedir.

İlk olarak Türkçenin hangi dil ailesine mensup olduğu kesin değildir. XIX. yüzyılda ortaya atılan ve Türkçeyi Fince ve Macarcayla da akraba sayan Ural-Altay hipotezi dilbilimde çoktan terk edilmiştir. Onun yerine geçen ve yalnızca Türk, Moğol ve Mançu-Tunguz dillerini kapsayan Altay hipotezi de tartışmalıdır. 1960'lardan sonra bu hipoteze dair soru işaretleri ortaya çıkmış ve bazı dilbilimciler bu diller arasındaki benzerliklerin ortak bir atadan değil uzun süreli temas ve komşuluktan kaynaklandığını ileri sürmüştür. Hipotezi Kore ve Japon dillerini de ekleyerek "Transavrasya" adıyla yeni kanıtlarla savunan çalışmalar (Robbeets ve Savelyev, 2020; Robbeets vd., 2021) da eleştirilmeye devam etmektedir. Yani Türk dillerinin kendi içinde bir aile oluşturduğu kesin olsa da bu ailenin başka hangi dillerle akraba olduğu bilinmemektedir.

İkinci olarak Türk dilli halkları birleştiren ortak bir soydan söz edilememektedir. Türk dilli halklar üzerine yapılan en kapsamlı genetik çalışmalardan biri (Yunusbayev vd., 2015) dil yayılımına dair seçkin hâkimiyeti (elite dominance) modeliyle uyumlu olarak incelenen Türk halklarının çoğunun genetik olarak coğrafi komşularına benzediğini göstermektedir. Bu halkların paylaştığı ortak bileşen kökeni Güney Sibirya ve Moğolistan'a dayanan ve halktan halka oranı değişen küçük bir Asya kökenidir. Kısacası Türk halklarını birbirine bağlayan şey ortak bir kandan çok ortak bir dildir. Aynı çalışma Göktürk öncesi bozkır devletlerinin muhtemelen Türkçe konuşmayan topluluklarca kurulduğunu ve etnik olarak çeşitli boyları bir araya getirdiğini de belirtmektedir. Bu tespit, Türk adının bir siyasi birliğin adı olarak doğduğu tespitiyle de örtüşmektedir.

Üçüncü olarak Türk adının kapsadığı topluluklar tarih boyunca değişmiştir. Türk adı Göktürk yazıtlarında belirli bir siyasi topluluğu tanımlarken zamanla Oğuz, Kıpçak, Karluk ve Uygur gibi farklı boyları kapsayan bir şemsiye ada dönüşmüştür. Ancak bu şemsiyenin altında kimin yer aldığı her zaman tartışma konusu olmuştur. Hunlar, Avarlar ve Hazarlar gibi toplulukların Türk olup olmadığı tarih yazımında hâlâ tartışılmaktadır. Dil, soy, din ve kültür ölçütleri de her zaman aynı sonucu vermemektedir. Çuvaşlar ve Yakutlar dilsel açıdan Türk dilleri ailesine mensup olsa da kendilerini kendi adlarıyla tanımlamakta, Macarlar ve Bulgarlar tarihsel süreçte Türk boylarıyla yoğun biçimde karışmış olsa da bugün farklı kimliklerle tanımlanmaktadır. Türkçe konuşan ancak Ortodoks Hıristiyan olan Karamanlılarsa kendilerini Rum olarak tanımlamaktaydı.

Bu üç tespit bir arada değerlendirildiğinde "etnik Türk" kavramının ne dilbilimsel ne genetik ne de tarihsel açıdan net sınırlara sahip olmadığı görülmektedir. Etnik Türklüğün en tutarlı tanımı Türk dillerini konuşan ve kendini bu adla tanımlayan toplulukları kapsayan dilsel ve kültürel bir tanımdır. Dolayısıyla Türk adı, yalnızca ulusal düzlemde değil etnik düzlemde de sınırları belirsiz bir kimliğe atıf yapmaktadır.

Mukayeseli Sosyoloji: Dünyadaki Benzer Tartışmalar

Anket çalışmalarındaki Türk tanımına dair dil ve etnik köken vurgusu İç-Dış Türk ve Türk-Türki gibi ayrımların Türk toplumunda henüz karşılık bulmadığını ve klasik yaklaşımın sürdüğünü göstermektedir. Bu durum Türkiye'deki ulus tanımını dünyadaki ulus tanımlarıyla karşılaştırmayı gerekli kılmaktadır.

Ulusları adlandırma biçimlerine bakıldığında dünyada iki temel model öne çıkmaktadır. İlk modelde ulus ülkedeki çoğunluk etnik grubun adıyla adlandırılır: Almanya'da Alman, Macaristan'da Macar, Japonya'da Japon. İkinci modeldeyse ulusun adı bir etnik gruptan değil ülkenin kendisinden gelir: Amerika Birleşik Devletleri'nde Amerikalı, Brezilya'da Brezilyalı. Türkiye ilk modele dahildir.

Bu ayrım literatürde XX. yüzyılın başından beri tartışılmaktadır. Friedrich Meinecke 1908'de edebiyat ve sanatta ifadesini bulan kültür ulusu (Kulturnation) ile siyasi ulus (Staatsnation) arasında bir ayrım önermiştir (Meinecke, 1908). Meinecke'ye göre siyasi ulusa üyelik gönüllüyken kültür ulusuna üyelik bir tercih değil ortak ve nesnel bir kimlik meselesidir. Meinecke'nin ayrımından yola çıkan Hans Kohn 1944'te yayımladığı The Idea of Nationalism adlı eserinde bu ayrımı Batı ve Doğu milliyetçilikleri olarak coğrafyaya taşımıştır (Kohn, 1944). "Kohn ikiliği" olarak bilinen bu ayrım zamanla "sivil" ve "etnik" milliyetçilik olarak adlandırılmış, sivil milliyetçilik Batı Avrupa'yla ilişkilendirilirken etnik milliyetçilikse Doğu Avrupa'yla ilişkilendirilmiştir. Ancak bu ikilik bugün eleştirilmektedir. Shulman (2002) gibi araştırmacılar Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'da sivil, Orta ve Doğu Avrupa'daysa etnik milliyetçiliğin baskın olduğu görüşüne itiraz etmektedir.

Etnik adlandırma modeli iki sorunu beraberinde getirmektedir. İlki ülke içindeki azınlıklardır. Ulusun adı çoğunluğun etnik adı olduğunda ülkedeki diğer etnik gruplar bu adın kapsamına tam olarak girmemektedir. Walker Connor bu sorunun yaygınlığını ortaya koymuştur. Connor'a göre 1971'de incelenen 132 devletten yalnızca 12'si gerçek anlamda ulus-devlet sayılabilmekteydi (Connor, 1972). Yani tek bir etnik grubun adını taşıyan ulus-devletlerin çoğunda bu adın dışında kalan azınlıklar bulunmaktadır.

İkinci sorunsa ülke dışındaki soydaşlardır. Ulusun adı bir etnik ad olduğunda bu ad sınırın öbür tarafında yaşayan ve aynı etnik gruptan gelen toplulukları da kapsamaktadır. Rogers Brubaker bu durumu ulusal azınlıklar, ulusallaştırıcı devletler ve dış ulusal anavatanlar arasındaki üçlü bir ilişki (triadic nexus) olarak tanımlamıştır (Brubaker, 1996). Türk kimliği de bu iki sorunu birlikte taşımaktadır. İçeride Türk adının dışında kalan azınlıklar, dışarıdaysa Türk adının kapsadığı geniş bir soydaş coğrafyası bulunmaktadır. Türkiyelilik tartışması bu iki sorunun kesiştiği noktada ortaya çıkmaktadır.

Ülkeler arası üst kimlik örgütlenmeleri de bu ikinci sorunun bir yansımasıdır. İspanyolca ve Portekizcenin yaygın olduğu Latin Amerika ülkeleri ve Avrupa'da Latin nüfusun baskın olduğu Akdeniz ülkeleri ulusal etnonim, demonim ve çok uluslu yapıya dayanan tanımlamaların yanı sıra Latin üst kimliğiyle de bağ kurmakta ve 1952'de kurulan Latin Birliği aracılığıyla bu üst kimliği sosyopolitik bir alana da yansıtmaktaydı. Ancak bu birlik 2012'de dağılmıştır. Bunun yerine İbero-Amerikan Eğitim, Kültür ve Bilim Örgütü dikkat çekse de Latin dünyasının önemli temsilcilerinden İtalya, Fransa ve Romanya bu örgüte dâhil değildir. Benzer bir örgütlenme Arap dünyasında da vardır. 1945'te kurulan Arap Birliği hâlâ etkindir ve Arap ülkelerini Arap üst kimliği etrafında bir araya getiren sosyopolitik bir örgüttür. Arap kimliği de tıpkı Türk kimliği gibi oldukça karmaşık bir yapı ortaya koymaktadır. Çeşitli ülkelerin vatandaşları arasında kendini Arap olarak tanımlayanların yanı sıra ulusal kimlik üzerinden (Suriyeli, Mısırlı, Iraklı) tanımlayan gruplar da bulunmakta, Sünni-Şii ayrımı ve aşiret üzerinden tanımlama da yaygın görülmektedir. Dünyada Slav, Germen ve Frankofon üst kimlikler etrafında da çeşitli sosyal, siyasi ve kültürel örgütlenmeler mevcuttur. Benzer bir durum Türk dünyası için de söz konusudur. Son dönemde etkinliğini artıran ve özellikle ortak Türk alfabesi tartışmasıyla öne çıkan Türk Devletleri Teşkilatı Türk dünyası açısından öne çıkan bir birliktir. Bu birliğin yanı sıra TÜRKSOY, TÜRKPA ve Uluslararası Türk Akademisi gibi örgütlenmeler de bulunmaktadır.

Azınlık meselesine benzer bir tartışma Rusya'da da mevcuttur. Rusçada iki ayrı "Rus" tanımı vardır: russkiy ve rossiyanin. Russkiy etnik olarak Rus olanları tanımlarken rossiyanin Rusya'ya vatandaşlık bağıyla bağlı olan tüm kökenleri kapsayan bir üst kimliktir ve "Rusyalı" olarak çevrilebilir. 1993 Anayasası vatandaşları "Rusya Federasyonu'nun çok uluslu halkı" olarak tanımlamış, Boris Yeltsin de 1990'larda yaklaşık 190 etnik grubu barındıran federasyona hitap ederken sivil bir terim olarak rossiyane'yi tercih etmiştir. Ancak bu ayrım da tartışmasız değildir. 2020 anayasa değişikliğiyle etnik Ruslar ilk kez resmî olarak "devlet kurucu halk" şeklinde tanımlanmıştır. Rusya'nın sayısız özerk bölgesi ve etnik çeşitliliği de Türkiye'den belirgin biçimde farklıdır.

Benzer ayrımlar başka ülkelerde de bulunmaktadır. Macaristan'da magyar ve magyarországi (Macaristanlı), Bosna-Hersek'te Bošnjak (Boşnak) ve Bosanac (Bosnalı) ayrımları buna örnektir. Bunun yanı sıra tıpkı Türkiye'deki gibi hem etnik hem de ulusal kimliğe aynı adla atıf yapan örnekler de vardır. Fransa'da Français, İtalya'da Italiano, İspanya'da Español ve Polonya'da Polak kimlikleri hem etnik hem de ulusal kimlik niteliği taşımaktadır.

Bosna-Hersek örneği Türkiye'yle karşılaştırma açısından sınırlı kalmaktadır. Dayton Antlaşması'yla şekillenen anayasal düzende Boşnaklar, Sırplar ve Hırvatlar ülkenin üç kurucu halkı olarak tanımlanmıştır ve Bosanac kimliği bu üç kurucu halkın üstünde bir vatandaşlık kimliği olarak işlemektedir. Ayrıca Boşnakça, Sırpça ve Hırvatça; Sırp-Hırvatçanın Yugoslavya'nın dağılmasının ardından ayrı standartlara kavuşturulmuş biçimleridir. Yani hem siyasi hem de dilsel açıdan Türkiye'den farklı bir yapı söz konusudur.

Türkiye'ye en çok benzeyen örnekse Macaristan'dır. Macaristan da tıpkı Türkiye gibi görece homojen bir nüfus yapısına sahiptir. 2022 nüfus sayımına göre en büyük azınlık grubu yaklaşık 210 bin kişiyle (yanıt verenlerin %2,5'i) Romanlardır. Romanları yaklaşık 143 bin kişiyle Almanlar, 30 bin kişiyle Slovaklar, 28 bin kişiyle Rumenler ve 25 bin kişiyle Ukraynalılar izlemektedir (Központi Statisztikai Hivatal [KSH], 2023). Yaklaşık 9,6 milyonluk nüfus içinde bu grupların hiçbiri belirli bir bölgede yoğunlaşmış ve nüfuz sahibi bir azınlık niteliği taşımamaktadır. Macar kimliği de tıpkı Türk kimliği gibi ülke sınırlarını aşmaktadır. Trianon Antlaşması'nın (1920) ardından Romanya, Slovakya, Sırbistan ve Ukrayna gibi komşu ülkelerde kalan geniş Macar toplulukları Magyar adının hem Macaristan vatandaşlarını hem de sınır ötesindeki soydaşları tanımlamasına yol açmıştır. Bugün Macaristan'a komşu ülkelerde yaklaşık üç milyon Macar yaşamaktadır ve bu nüfus Macaristan nüfusunun %23'üne karşılık gelmektedir (Duvold, 2015). Macaristan Temel Yasası da ülkedeki ulusal ve etnik azınlıkları devletin kurucu unsurları olarak tanımaktadır. Bu yüzden Macar kimliği Türk kimliğinin örtüşen kimlik yapısına en çok benzeyen örnektir.

Bu benzerliğe rağmen iki ülke arasında belirleyici bir fark vardır. Macaristan'da magyar ve magyarországi ayrımı hukuken tanımlanmış ve toplumda karşılık bulmuştur. Türkiye'deyse veriler tam tersini göstermektedir. Türk kimliği toplumun büyük kesimi tarafından benimsenmiştir ve doğrudan bu soruyu soran AREA Araştırma'nın çalışmasında da katılımcıların büyük çoğunluğu Türkiyelilik yerine Türk kimliğini tercih etmiştir. Dolayısıyla Macaristan örneği Türkiyelilik önerisinin yapısal olarak uygulanabilir olduğunu gösterse de bu önerinin Türkiye'de toplumsal bir karşılık bulmadığını da ortaya koymaktadır.

Sorunun Katmanları

Türk kimliğinin çok katmanlı yapısı ve kapsayıcılığı sorunu aslında Türkiye'ye özgü bir durum değildir. Benzer tartışmalar Birleşik Krallık, Rusya ve Arap devletlerinde de göze çarpmaktadır. Eldeki ampirik veriler ışığında Türkiye'deki tartışma şu şekilde sınıflandırılabilir.

  • Etnisite katmanı: Bu katman Türkiye'nin çok etnili ve çok kültürlü yapısıyla ilgilidir. En az bir azınlık grubu belirli bir bölgede yoğunlaşmış ve nüfuz sahibidir.
  • Kimliklerin örtüşmesi katmanı: Üst kimlik yalnızca ülkedeki hâkim kültürün öğelerini temsil etmemekte, sınır ötesinde oldukça geniş bir coğrafyayı da temsil etmektedir.
  • İç içe geçmiş kimlik (nested identity) katmanı: Türkiyelilik tartışmasıyla doğrudan bir bağı olmasa da hemşehrilik ilişkileri ve kültürel tanımlarla birbirini dışlamayan, iç içe geçmiş birtakım bağlar söz konusudur. Ampirik araştırmalarda öne çıkan bağ Müslümanlık ve Türklük arasındadır. Ampirik verilerde gözlenmese de literatür taramalarında mikro milliyetçilik ve hemşehrilik ilişkileri de iç içe geçmiş kimlik açısından önem taşımaktadır (Herb ve Kaplan, 1999).

Bu üç katman ışığında Türkiye'deki üst kimlik tartışmalarına çeşitli ülkelerin deneyimlerinden yararlanılarak çözüm aranabilir. Ancak bu deneyimlerin yetersiz kalacağı katmanlar da vardır ve bunların başında Türklüğün sınırları gelmektedir.

Türklük, Türk toplumu tarafından benimsenmiş bir üst kimlik olsa da etnik vurgusu Türkiye'de hem siyasi hem de sosyal hayat açısından kayda değer bir niteliğe sahiptir. Dolayısıyla üç katmana çözüm bulunsa da Türklüğün örtüşen kimlik yapısı diğer örneklerden farklıdır. Arap örneğinde aşiret adlarının ve alt kimliklerin öne çıkması ulusal bütünlük ve üst kimlik açısından bir çözüm olabilse de Türkiye'de üst kimlik oldukça benimsenmiş durumdadır. Dolayısıyla Türk kimliğini dışlayan bir yapı kurmak ve bunu topluma benimsetmek uzun ve sonuçsuz bir çaba olacaktır. Ancak aynı zamanda etnik vurgu ve Türk dünyasıyla kurulan bağ da dışlanamayacak bir yapıdadır.

Türk akademisinin ürettiği Türk-Türki ve İç-Dış Türk ayrımları, Türk ulus tanımının kültürel ve vatandaşlık temelli yapısını koruyarak uluslar üstü akrabalık bağlarını da sürdürmeyi amaçlamaktadır. Ancak bu ayrımlar fonetik açıdan birbirine çok yakın ve kurumsal olarak yerleşmemiş olduğu için gündelik dilde tutunamamış ve yalın Türk kimliğine dönülmesini kaçınılmaz kılmıştır.

Tarihsel Sosyoloji: Ulus Tanımının Kökeni

Tarihsel veriler ışığında Türklük oldukça eski bir adlandırma olsa da ulusal kimlik anlamında oldukça yenidir. Bu kimliğin tüm kurumlarıyla resmî söylemde yerleşmesi neredeyse 1930'ların sonunu bulmuştur.

Ulus tanımları Fransız Devrimi'nin ardından dünyaya yayılan milliyetçi akımlarla ortaya çıkmıştır. Benzer kavramlar tarih boyunca farklı dönemlerde de kullanılmıştır. Orta Çağ'daki natio kavramı özellikle üniversite çevrelerinde yaygın biçimde kullanılmıştır. Türklerde de tarih boyunca ulusa benzer tanımlamalar görülmektedir. İslamiyet öncesi Türk toplumlarındaki boy sistemi, İslamiyet sonrası iskân ve benzeri politikalarda Türklüğün öne çıkması, Dîvânu Lugâti't-Türk, Ali Şir Nevai'nin dil çalışmaları, Türk-i Basit akımı ve Türk kültürünün asimilasyona karşı dirençli yapısı Türk ulusunun ilkel biçimlerinin tarih boyunca izlenebilmesine imkân vermektedir. Modern anlamda ulus tanımlama çabalarıysa Osmanlıcılığa kadar götürülebilmektedir. Ancak ulus tanımlamasında Batı ile Türkler arasındaki en büyük fark ulus fikrinin hangi soruya cevap olarak ortaya çıktığıdır.

Batı'da ulus hanedanın yerine geçen yeni egemenlik kaynağı olarak tanımlanmıştır. Bu dönüşümün sembolik metni Sieyès'in 1789'da yayımladığı Üçüncü Sınıf Nedir? adlı risalesidir (Sieyès, 1789). Sieyès'e göre Üçüncü Sınıf, toplumsal ve ekonomik açıdan her şeydi ancak devletin yönetiminde hiçbir şey sayılmıştı. Aynı yıl Üçüncü Sınıf temsilcilerinin kendilerine "Ulusal Meclis" adını vermesiyle ulus kavramı yeni bir siyasi anlam kazanmış ve egemenlik hanedandan ulusa geçmiştir. Dolayısıyla Batı'da ulusun tanımlanmasının temel sorusu "egemenlik kime aittir?" sorusudur.

Batı'daki homojenleşme sürecinin erken örneklerinden biri din alanında görülmektedir. 1555'te imzalanan Augsburg Din Barışı "cuius regio, eius religio" (bölge kimin, din onun) ilkesiyle bir bölgenin halkının o bölgenin prensinin mezhebini benimsemesini, istemeyenlerinse bölgeyi terk edebilmesini öngörmüştür. Bu düzenleme nüfusun bir siyasi otorite altında ortak bir kimlik etrafında homojenleştirilmesinin Avrupa tarihindeki sözleşmeye dayalı ilk örneklerinden biri sayılabilir. Ulus-devletler dönemindeyse bu homojenleştirmenin temel aracı din değil dil olmuştur.

Fransa, bu sürecin en sistematik örneğidir. 1539'da Villers-Cotterêts Fermanı'nın 111. maddesiyle tüm hukuki işlemlerin Fransızca yapılması zorunlu hâle getirilmiştir. Ancak bu ferman yalnızca resmî alanı kapsamaktaydı. Fransız Devrimi'nin ardından dil ulusun temel unsuru olarak görülmeye başlanmıştır. Abbé Grégoire'ın 1794'te Ulusal Konvansiyon'a sunduğu raporuna göre Fransa'da yalnızca Fransızca konuşulan bölge 83 departmandan yaklaşık 15'iydi. En az altı milyon Fransız, özellikle kırsalda, ulusal dili bilmiyordu ve bir o kadarı da kesintisiz bir konuşmayı sürdürebilecek düzeyde değildi (Grégoire, 1794). Bu durum XIX. yüzyılda da sürmüş ve okulun zorunlu hâle getirilmesinden önce, 1860'ta, Oksitanca konuşanlar nüfusun %39'undan fazlasını oluştururken Fransızca konuşanların oranı %52'de kalmıştır. Dilsel birlik ancak 1880'lerde Jules Ferry'nin eğitim reformlarıyla sağlanabilmiştir.

İtalya'da durum daha çarpıcıdır. Tullio De Mauro'ya göre İtalya'nın 1861'de siyasi olarak birleştiği sırada İtalyanca konuşanlar nüfusun %2,5'ini oluşturmaktaydı (De Mauro, 1963). Standart dil olarak Floransa lehçesi seçilmiş, bu lehçenin yaygınlaşmasıysa okuryazarlığın artması ve standart dilin okullarda öğretilmesiyle mümkün olmuştur. Massimo d'Azeglio'ya atfedilen "İtalya'yı yaptık, şimdi İtalyanları yapmalıyız" sözü bu süreci özetlemektedir.

Almanya'da dil birliği siyasi birlikten önce gelmiştir. Luther'in İncil çevirisi (Yeni Ahit 1522, tamamı 1534) Sakson kançılarya dilini esas almış ve yazı dilinin standartlaşmasında belirleyici olmuştur. Konrad Duden'in Prusya'nın onayıyla 1880'de yayımladığı imla sözlüğü standart Alman imlasının temelini atmış, 1901'de düzenlenen Alman İmla Konferansı'nda ortak bir imla üzerinde uzlaşılmıştır.

İngilizcede süreç devlet eliyle değil yazıcılar, matbaacılar ve sözlük yazarları eliyle yürümüştür. Yazı dilinin ilk standart biçimi XIV. yüzyılın sonlarından itibaren kraliyet kançılaryasının resmî belgelerinde gelişen Kançılarya İngilizcesidir. İngilizce konuşulan ülkelerde İtalya, Fransa ya da İspanya'daki gibi resmî bir dil akademisi hiçbir zaman kurulmamış, Samuel Johnson'ın 1755'te yayımladığı sözlükse İngiliz imla normlarının yerleşmesinde etkili olmuştur.

Bu örneklerin ortak noktası bugün "ulusal dil" olarak bilinen dillerin ulus-devlet kurulduğunda nüfusun büyük kısmının ana dili olmamasıdır. Ulusal dil bir lehçenin seçilip okul, yönetim ve basın yoluyla tüm nüfusa yayılmasıyla oluşturulmuştur. Türkiye'deki dil devrimi ve Türkçenin yaygınlaştırılması politikaları da bu genel sürecin bir parçası olarak okunabilir.

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından ulus-devletin bu homojenleştirici yönü sosyal bilimlerde eleştirel biçimde ele alınmaya başlanmıştır. Bu eleştiriyi geliştirenlerin önemli bir kısmının homojenleştirme politikalarının sonuçlarını doğrudan yaşamış Orta Avrupalı Yahudi kökenli düşünürler olması dikkat çekicidir. Prag doğumlu Hans Kohn milliyetçiliği Batı ve Doğu tipleri üzerinden sınıflandırırken (Kohn, 1944) Hannah Arendt Totalitarizmin Kaynakları'nda ulus-devletin çöküşünü ve azınlıkların durumunu incelemiştir (Arendt, 1951). Arendt'e göre ulus-devletler liberal devletlerin talep ettiği yurttaş eşitliğinin ulusun homojenliğiyle bağdaşabileceği bir kurgu üzerine kurulmuştur. Ernest Gellner'se Uluslar ve Ulusçuluk'ta homojenleşmeyi sanayi toplumunun bir gereği olarak açıklamıştır (Gellner, 1983). Gellner'e göre ulusçuluk özünde daha önce nüfusun çoğunluğunun yaşamını alt kültürlerin belirlediği bir topluma bir yüksek kültürün genel olarak dayatılmasıdır. Bu nedenle Gellner'e göre modern devlette meşru eğitim tekeli meşru şiddet tekelinden daha önemli ve daha merkezîdir. Bu düşünürlerin ortak tespiti ulus adı altında kurulan birliğin büyük ölçüde azınlık kültürlerinin ve dillerinin çoğunluk kültürü içinde eritilmesine dayandığıdır.

Osmanlı-Türk düşüncesindeyse temel soru farklıdır. Osmanlı reformcularının çıkış noktası "Devlet nasıl kurtarılabilir?" sorusudur. Yeni Osmanlılar, Jön Türkler ve Cumhuriyet'in kurucu kadrosu bu soruya farklı cevaplar verse de sorunun kendisi değişmemiştir. Bu sorunun belki de en doğrudan ifadesi Prens Sabahattin'in Türkiye Nasıl Kurtarılabilir? adlı eseridir (Prens Sabahattin, 1918). Prens Sabahattin, Meşrutiyet'le birlikte önem kazanmış bu soruya sosyoloji penceresinden bakmıştır. Ona göre Türkiye ancak toplumcu (teşebbüs-i içtimai) bir yapıdan bireyci (teşebbüs-i şahsi) bir yapıya geçerek kurtulabilirdi.

Bu soruya verilen cevaplar da devlet merkezlidir. Akçura'nın Üç Tarz-ı Siyaset'te karşılaştırdığı Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük Osmanlı'nın dağılmasını engellemeye yönelik üç ayrı cevap olarak ortaya çıkmıştır (Akçura, 1904). Jön Türkler de devletin kurtuluşunu Osmanlıcılık fikir ve politikalarında aramış ancak İslamcılık yerine Türkçülük fikrinin daha gerçekçi olduğunu savunmaya başlamıştır. Kısacası Osmanlı-Türk düşüncesinde ulus kimliği bir amaç değil devleti kurtarmanın aracıdır ve ulusun hangi adla tanımlanacağı da devleti hangi kimliğin kurtarabileceği sorusuna bağlı olarak belirlenmiştir.

Bu çerçevede Osmanlıcılığın "vatan" kavramına yaptığı vurgu da dikkat çekicidir. Osmanlıcılığın önde gelen ismi Namık Kemal "Vatan Şairi" olarak anılmaktadır. Namık Kemal vatan ve hürriyet fikirlerinin yayıcısı olarak bilinmektedir ve Avrupa kavramlarından uyarlanan bu fikirleri Türkçeye neredeyse kendisi kazandırmıştır. En bilinen eseri Vatan yahut Silistre 1873'te İstanbul'da sahnelenmiş ve seyircileri galeyana getirmiştir. Ancak Namık Kemal'deki vatan kavramı ulusal değil, Osmanlı vatanıdır ve çok uluslu bir imparatorluğun tüm unsurlarını tek bir vatan sevgisi etrafında birleştirmeyi amaçlamaktadır.

Cumhuriyet'i kuran kadronun düşünce dünyası da bu gelenekten devralınmıştır. Kadronun büyük kısmı İttihatçı kökenli ve Türkçü düşüncelerden etkilenmiş kişilerden oluşmaktadır. Kurdukları sistemde Türkçülüğün yanı sıra Fransız tipi aydınlanma, pozitivizm ve tepeden inmeci bir modernleşme anlayışı öne çıkmaktadır. Yücel Bulut'a göre Osmanlı Devleti XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren geleneksel yapısını canlandırma çabalarını bırakarak siyasi, hukuki, bürokratik ve eğitim sistemlerini Avrupa modellerine göre yeniden düzenlemiştir. Bu süreç Avrupa fikirleriyle yetişmiş yeni bir bürokrat-aydın seçkinler sınıfı yaratmış ve bu sınıf gelenekten giderek uzaklaşarak pozitivist, bilimci ve ilerlemeci bir bakış açısını benimsemiştir. Bulut'a göre bu gelişme Osmanlı'ya özgü değildir ve diğer İslam toplumlarında da görülmüştür (Bulut, 2011).

Pozitivizmin Osmanlı'ya girişinde belirleyici isim Ahmet Rıza'dır. Ahmet Rıza, Paris'te bulunduğu süre boyunca Comte'un öğrencilerinden Pierre Laffitte'den pozitivizm dersleri almıştır. Yayımladığı Meşveret gazetesinin sloganı "İntizam ve terakki" (düzen ve ilerleme) olarak belirlenmişti ve İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin adı da bu Comtecu ilkeden gelmektedir. Pozitivizmle birlikte evrimcilik ve materyalizm de Jön Türk kuşağının benimsediği yaklaşımlar arasındadır.

Cumhuriyet'in reformları bu mirasın üzerine kurulmuştur. Pozitivizmin üç hâlinden pozitif evreye geçmek için teleolojik bir ilerleme esas alınmış ve bu ilerlemenin tepeden inme ve cebrî bir değişimle gerçekleştirilmesi amaçlanmıştır (Turhan, 1951). Atatürk'ün 10. Yıl Nutku'nda dile getirdiği "muasır medeniyet seviyesinin üstüne çıkma" hedefi ve kurtarılan vatanın "yüksek medeniyet ufkunda yeni bir güneş gibi doğması" ideali Comte'un toplumsal ilerleme anlayışıyla örtüşen ilerlemeci bir tarih anlayışını yansıtmaktadır. Bunun için "ülküye tam bir bütünlükle yürüyen" bir toplum gerekiyordu ve bu toplum da Batı'daki gibi ortaklıklar üzerine inşa edilmeliydi.

Bu ilerlemenin hangi yöntemle sağlanacağı konusunda literatürde "Jakobenizm" kavramı sıklıkla kullanılmaktadır. Fransız Jakobenizminde olduğu gibi akıl kültüne dayanan yeni bir vatandaşlık dini kurmaya çalışan ve aydınların öncü rolüne dayanan Kemalizm "halk için ve halka rağmen" formülüyle ifade edilmektedir. Cumhuriyet modernleşmesi hedeflediği kültür devrimini devletin eğitim ve hukuk mekanizmalarıyla tepeden inme ve zora dayalı araçlarla gerçekleştirmeye çalışmıştır. İdris Küçükömer'in tespitine göre bu modernleşme Batı'daki gibi sivil toplum ve burjuvazi tarafından değil bu sınıfların gelişimini engelleyen asker-sivil bürokrasi tarafından yürütülmüştür (Küçükömer, 1969). Ancak bu nitelendirme tartışmalıdır. Fransız Jakobenizminin geniş halk kitlelerine dayandığı, bu nedenle kavramın Türkiye'ye aktarılırken anlamının değiştiği de ileri sürülmektedir. Dolayısıyla kurucu kadronun yöntemi için "Jakoben" yerine "tepeden inmeci" ya da Mümtaz Turhan'ın kavramıyla "cebrî kültür değişmesi" ifadeleri daha isabetli olabilir.

Ulus tanımları bir toplumun ortaklıkları üzerine kurulmaktadır. Fichte ulusu ortak dil, tarih ve kültür üzerinden (Fichte, 1808), Mill ortak sempati, ortak geçmiş ve siyasi birlik arzusu üzerinden (Mill, 1861), Renan ortak tarihsel hafıza ve birlikte yaşama iradesi üzerinden (Renan, 1882), Bauer'se ortak kader ve tarihsel topluluk üzerinden tanımlamaktadır (Bauer, 1907). Bu ortaklıklar Anadolu'ya uygulandığında karmaşık bir tablo ortaya çıkmaktadır. Anadolu'da büyük bir kitle tarihsel olarak Türkçe konuşmaktaydı. Ancak bu durum tarihsel bir süreç sonucunda oluşmuştu. Daha önce bu topraklarda farklı diller konuşulmaktaydı ve Türkçe konuşan topluluklar bölgeye sonradan gelmişti. Üstelik geldikleri bölgede de Türkçe konuşulmaktaydı. Ortak tarih de geldikleri yerden bağımsız düşünülemezdi ve tarih boyunca o bölgeyle kurulan bağ hiçbir zaman tam anlamıyla kopmamıştı.

Tarihsel, sosyolojik ve yakın dönem ampirik veriler bir arada değerlendirildiğinde Türk kimliğinin Türkiye Cumhuriyeti'yle sınırlandırılamayacak kadar geniş bir kimlik olduğu görülmektedir. Bu kimliği belirli bir coğrafyayla sınırlandırma çabası kimliğin parçalanmasına yol açacaktır. Kurucu seçkinler de bu konuda bir refleks göstermiştir.

Teorideki ve Pratikteki Türkçülük

Devletin kurtarılması amacı Cumhuriyet'in Türkçülüğü ile Türkçü düşünürlerin kuramsal Türkçülüğü arasında bir gerilim doğurmuştur. Türkçü düşünürler Türk adını Türkiye sınırlarını aşan geniş bir topluluk için kullanırken Cumhuriyet'in önceliği Misak-ı Milli sınırları içinde kurulan devletin korunmasıdır. Bu nedenle Atatürk, Milli Mücadele döneminde Pan-İslamizm ve Pan-Türkizm'e yönelmek yerine Misak-ı Milli'yi gerçekleştirmeyi tercih etmiştir. Bu tercih ülkeyi "yeni maceralara sürükleyebilecek davranışlardan" kaçınmak olarak açıklanmıştır.

Bununla birlikte dış Türkler konusu tamamen gündemden çıkmamıştır. Atatürk 1933'te Sovyetler Birliği'nin egemenliğindeki Türkleri kastederek köklere inilmesi, olayların böldüğü tarih içinde bütünleşilmesi ve onların yaklaşmasını beklemek yerine onlara yakınlaşılması gerektiğini söylemiştir (Landau, 1995). Yani Cumhuriyet'in dış Türkler politikası siyasi değil kültürel bir birliği hedeflemektedir. Atatürk Pan-Turanizmin siyasi açıdan imkânsızlığını gördüğü için Türkler arasında kültür birliği sağlanması fikrini daha çok benimsemiştir.

Bu ihtiyatlı politika Türkçüler arasında da tartışma yaratmıştır. Cumhuriyet hükümetlerinin Turan kelimesini kullanmadan yürüttüğü ortak Türk kültürü ve tarihi politikasına ve ihtiyatlı dış Türkler politikasına karşılık 1930'ların başında Turancılık ülküsünü hararetle savunan bir akım yeniden gündeme gelmiş ve bu akımın öncülüğünü Hüseyin Nihal Atsız yapmıştır. Bu gerilim 1944'teki Irkçılık-Turancılık Davalarıyla en sert biçimini almıştır.

Dolayısıyla Cumhuriyet'in Türkçülüğü Gökalp'in kademeli şemasındaki "Türkiyecilik" aşamasında kalmıştır. Ancak pratikteki uygulamalar, Türk adının Türkiye sınırlarıyla tam olarak örtüşmediğini göstermektedir. Koşullar oluştuğunda Hatay anavatana katılmıştır. Kurtuluş Savaşı sırasında Kâzım Karabekir komutasındaki Doğu Harekâtı'yla (1920) Sarıkamış, Kars ve Gümrü'ye kadar ilerlenmiş, böylece Nahçıvan üzerinden Azerbaycan'la bağlantı sağlanmış ve Nahçıvan'ın Ermenistan'a bağlanmasının önüne geçilmiştir. Mustafa Kemal Paşa'nın Nahçıvan'ı "Türk kapısı" olarak nitelemesi de bu bölgeye verilen önemi göstermektedir. Ardından imzalanan Moskova ve Kars antlaşmalarıyla (1921) Nahçıvan, Azerbaycan'ın himayesinde özerk bir bölge olarak tanınmış ve Türkiye de bu statünün taraflarından biri olmuştur. Bunun yanı sıra Türk yurtlarına çeşitli yardımlar yapılmıştır. Daha geçmişte, Osmanlı döneminde de Türkistan'la iletişim her zaman korunmuştur.

Kurucu kadronun yanı sıra sonraki yönetici kadrolar da Türklükle ilgili meselelerde atılgan davranmıştır. Kıbrıs Barış Harekâtı, Doğu Türkistan meselesindeki etkin politikalar, Bulgaristan'dan gelen göçmenlerin kabulü ve 2016-2019 yılları arasında Suriye'nin kuzeyine yönelik harekâtlar gibi pek çok örnekte soydaş topluluklara yönelik adımlar atılmıştır. Suriye harekâtları terör örgütlerine karşı mücadelenin yanı sıra bölgedeki Türkmen nüfusun korunması boyutunu da taşımaktadır ve bu boyut siyaset bilimi literatüründe de ele alınmaktadır (Bölükbaşı, 2018).

Kuramsal Türkçülüğün geniş Türk tasavvuru ile devletin Misak-ı Milli'ye bağlı gerçekçi politikası arasındaki bu gerilim Türk ulus adının bugün taşıdığı ikili yapının bir başka kaynağıdır.

Sonuç

Türkiyelilik önermesi, bir ulus tanımlama önermesidir ve mevcutta Türk olarak tanımlanan ulusun adına alternatif olarak sunulmaktadır. Bu önermenin geçerliliğini sınamak için mevcut adın tarihsel, sosyolojik ve dilbilimsel açıdan değerlendirilmesi ve benzer örneklerle karşılaştırılması gerekmektedir. Yazı boyunca yapılan bu değerlendirmeden dört temel sonuç çıkmaktadır.

1) Türk kimliği toplumun büyük kesimi tarafından benimsenmiştir. Bu tespit, yazıda incelenen ampirik araştırmaların ortak bulgusudur. Yapılan meta-analize göre katılımcıların yaklaşık beşte dördü (soru tipine göre %77,5-79,6) kendini Türk olarak tanımlamaktadır. Türk ulusal kimliği dışında bir kimlik beyan edenlerin oranıysa ortalama %11,5'tir ve ölçüm biçimine göre %7 ile %18 arasında değişmektedir. Doğrudan Türk ve Türkiyeli seçenekleri arasında tercih yapılmasını isteyen AREA araştırmasında da katılımcıların %79,6'sı Türk, %18,2'si Türkiyeli seçeneğini tercih etmiştir. Dolayısıyla Türkiye'de yaşayan insanların büyük çoğunluğu Türk kimliğiyle kavgalı değildir ve bu kimliği benimsemektedir.

2) Türk kimliğini benimsemeyen grup küçük ama istikrarlıdır. Meta-analizin zaman serisi bulguları 2006-2025 döneminde Türk kimliği dışında kimlik beyan edenlerin oranında ne anlamlı bir artış ne de anlamlı bir azalış olduğunu göstermektedir. Yani bu grup ne erimekte ne de büyümektedir. Grubun çekirdeğini Kürt kimliği beyan edenler oluşturmaktadır. Ancak Türkiyeli tercihinin Kürt kimliği beyanından anlamlı ölçüde yüksek olması bu tercihin sol ve liberal kesimlerin siyasi tutumunu da yansıttığını göstermektedir. Türkiyelilik önerisi esas olarak bu grubu ulusal bir ortak zeminde buluşturmak amacıyla öne sürülmektedir. Ancak bu grubu kazanmak için yapılacak bir ad değişikliği Türk kimliğini benimseyen çok daha geniş bir kesimi dışarıda bırakma riski taşımaktadır.

3) Türk kimliği benimsenmiş olsa da içeriği tek değildir. Türk kimliğini benimseyenler bu kimliği farklı biçimlerde tanımlamaktadır. Kentel ve Ete'nin (2022) çalışmasında katılımcıların %43'ü Türk olmayı Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, %30'u Türk soyundan olmak, %16'sıysa Müslüman olmak olarak tanımlamıştır. Diğer araştırmalarda da Türkçe konuşmak ve Müslümanlık Türk kimliğinin önemli bileşenleri olarak öne çıkmaktadır. Yani Türk adı aynı anda bir vatandaşlığı, bir soyu, bir dili ve bir dinî aidiyeti çağrıştırmaktadır. Bu çok katmanlı yapı Türk adının yalnızca Türkiye sınırlarına indirgenemeyecek kadar geniş bir tarihsel ve kültürel içeriğe sahip olmasından kaynaklanmaktadır.

4) Türk adı, doğal bir örüntünün ürünüyken Türkiyelilik henüz böyle bir doğallığa ulaşmamıştır. Türk adı, Göktürklerden bu yana süreklilik gösteren ve farklı topluluklar tarafından kendiliğinden benimsenmiş bir addır. Cumhuriyet'in kurucu kadrosu bu adı icat etmemiş, tarih boyunca var olan bir adlandırmayı ulusun adı olarak tanımlamıştır. Türkiyelilikse yaklaşık yüz yıldır tartışılmasına rağmen toplumsal bir karşılık bulamamıştır. Bu kavram bir etnonimden değil bir ülke adından türetilmiştir ve dayandığı Türkiye adının kendisi de coğrafi olarak sabit değildir. Türkiye adı bugün Anadolu ve Trakya'yı tanımlasa da tarih boyunca farklı bölgeler için kullanılmıştır. Bizans kaynaklarında Tourkia adı Macarların yurdu ve Hazar Kağanlığı için kullanılmış, Arapça kaynaklarda Memlük Sultanlığı "Devletü't-Türk" olarak anılmıştır. Türkiyelilik dilbilimsel açıdan tamamen hatalı değildir ancak öznel ve muğlak bir tanımlamadır. Bu muğlaklığın ortadan kalkması, kalkarsa en az bir yüzyıl alacaktır ve kavramın bu süre sonunda yerleşeceğinin de bir güvencesi yoktur.

Bu dört sonuç bir arada değerlendirildiğinde Türkiyelilik önerisinin Türkiye'deki toplum için uygun bir ulus adı önermesi olmadığı görülmektedir. Bu önerme küçük ve istikrarlı bir grubun taleplerine cevap vermek amacıyla toplumun büyük çoğunluğu tarafından benimsenmiş ve tarihsel olarak doğal bir adı değiştirmeyi önermektedir ve benimsenip benimsenmeyeceği de belirsizdir.

Öneriler

Temel Öneri: Türk Ulus Kimliğinin Korunması ve Güçlendirilmesi

Bu yazının temel önerisi, Türk ulus kimliğinin korunmasıdır. Türk adı toplumun büyük çoğunluğu tarafından benimsenmiş, tarihsel olarak doğal ve yirmi yıllık veriler boyunca istikrarlı bir kimliktir. Türk ulus tanımı da kültürel millet anlayışıyla vatandaşlık temelli sivil tanımı birleştiren bir yapıdadır ve dünyada da benzer örnekleri bulunmaktadır. Bu kimliği benimsemeyen grubun oranında zaman içinde bir değişim gözlenmemesi ulusun adını değiştirmenin bu grubu kazanmak için etkili bir yol olmadığını göstermektedir. Dolayısıyla en rasyonel politika ulusun adını değiştirmek değil Türk ulus kimliğini korumak ve güçlendirmektir. Türk kimliğiyle sorun yaşayan grubun talepleriyse ulusun adı üzerinden değil vatandaşlık hakları, kültürel haklar ve siyasi temsil gibi alanlarda ele alınmalıdır.

Alternatif Öneri: Türk Adının Uluslar Üstü Bir Üst Kimliğe Taşınması

Yeni bir tanımlama yapılması gerekiyorsa bunun yolu Türkiyelilik değil, Türk adının uluslar üstü bir üst kimliğe taşınmasıdır. Bu model Türk dünyasında zaten uygulanmaktadır. Azerbaycan'ın ulusal kimliği Azerbaycanlı, Kazakistan'ınki Kazak, Kırgızistan'ınki Kırgız'dır ve bu ulusların ortak üst kimliği Azerbaycan Türkleri, Kazak Türkleri ve Kırgız Türkleri şeklinde ifade edilmektedir. Bu modelde Türk adı terk edilmemekte ve kapsamı genişletilmektedir. İç-Dış Türk ve Türk-Türki ayrımlarının gündelik dilde karşılık bulamaması da Türk adını Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarıyla sınırlandırmak yerine etnik kökene atıf yapan ve daha geniş bir coğrafyayı tanımlayan uluslar üstü bir üst kimlik olarak kullanmanın tarihsel olarak daha doğal bir örüntü olduğunu göstermektedir.

Türkiye'deki ulus için de benzer bir adlandırma yapılacaksa Türkiyelilik gibi yapay bir ad yerine tarih boyunca bu topraklarda yaşayan topluluklar için kendiliğinden kullanılmış ve tıpkı Türk adı gibi doğal bir örüntüye dayanan adlar tercih edilmelidir. Bu çerçevede üç öneri sunulabilir:

  • Oğuz: Türkiye'deki Türk nüfusunun büyük kısmı Oğuz kökenlidir. Bu nedenle ulusal kimlik Oğuz, uluslar üstü kimlikse Oğuz Türkleri olarak tanımlanabilir. Bu ad Türk kimliğiyle çatışmamakta, aksine onunla iç içe geçmekte ve fonetik açıdan da Türk adıyla karışmamaktadır. Ancak iki önemli kısıtlılığı vardır. Birincisi Oğuz adının etnik vurgusu Türk adından daha keskindir. Bu nedenle Türk kimliğiyle sorunu olan grubun bu adı benimsemesi daha da zorlaşabilir. İkincisi Türkiye'deki Türklerin tamamı Oğuz kökenli değildir. Kırım'dan ve Kafkasya'dan göç etmiş Kıpçak kökenli topluluklar ve az sayıda da olsa Bulgar ve Çuvaş kökenli topluluklar gibi Türk ama Oğuz olmayan gruplar da bulunmaktadır. Oğuz adı bu grupları üst kimliğin dışında bırakarak kimlikle sorunlu grubu genişletebilir. Ayrıca Oğuz adı ulusal ölçekte yabancı bir ad olarak algılanabilir.
  • Anadolu: Anadolu, bölgenin tarihî adıdır ve hem bilimsel literatüre hem de gündelik dile yabancı değildir. Bu nedenle ulusal kimlik Anadolulu, uluslar üstü kimlikse Anadolu Türkleri olarak tanımlanabilir. Bu öneri toprak temelli bir kimlik önermesi olması bakımından Türkiyelilikle benzer bir işlev görmektedir. Ancak Türkiyelilikten farklı olarak yüzyıllardır kullanılan doğal bir addır. Kısıtlılığıysa Türkiyelilikte olduğu gibi çok uluslu bir yapıyı çağrıştırma ihtimalidir ve bu durum toplumun baskın kesimi tarafından benimsenmesini zorlaştırabilir. Ayrıca Anadolu adı Trakya'da yaşayan nüfusu coğrafi olarak dışarıda bırakmaktadır.
  • Türki: Türk-Türki ayrımının yer değiştirmesiyle Türkiye'deki ulus Türki, uluslar üstü kimlikse Türk olarak tanımlanabilir. "Türki" sözcüğü de tarih boyunca kullanılmış bir addır ve Şemsettin Sami de Osmanlı Türkçesi için "Türki-i Garbi" adını önermiştir. Ancak bu önerinin en önemli kısıtlılığı yazıda tartışılan fonetik yakınlıktır. Türk-Türki ve İç-Dış Türk ayrımlarının gündelik dilde tutmamasının nedenlerinden biri iki adın birbirine fazlasıyla benzemesidir ve aynı sorun bu öneri için de geçerlidir.

Bu üç önerinin ortak özelliği Türk adını terk etmemeleri ve tıpkı Türk adı gibi tarihsel olarak kendiliğinden ortaya çıkmış adlara dayanmalarıdır. Ancak bu önerilerin hiçbiri temel önerinin yerine geçmemektedir. Öncelik Türk ulus kimliğinin korunmasıdır ve bu öneriler ancak yeni bir tanımlama zorunlu hâle gelirse Türkiyeliliğe göre daha uygun alternatifler olarak değerlendirilmelidir. Türkiyelilik önerisiyse toplumun büyük çoğunluğu tarafından benimsenmemesi, doğal bir örüntüye dayanmaması ve yerleşeceğine dair bir güvence sunmaması nedeniyle uygulanabilir bir politika önermesi değildir.

Kaynakça

Ahmadov, H. (2016). "Üsul-i cedid" okullarının Azerbaycan'da yaygınlaşması üzerine. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (37), 566-574. https://doi.org/10.16992/ASOS.11795

Akçura, Y. (1904). Üç tarz-ı siyaset. Kahire: Türk Gazetesi.

Akçura, Y. (1928). Türkçülük. Türk Yılı 1928 içinde. İstanbul: Türk Ocakları Neşriyatı.

Akdoğan, Y. (2003). Muhafazakâr demokrasi. Ankara: AK Parti Yayınları.

AREA Araştırma. (2025). Türkiye siyasi gündem araştırması: Ağustos 2025. Ankara: AREA Araştırma Eğitim Danışmanlık.

Arendt, H. (1951). The origins of totalitarianism. New York: Harcourt, Brace.

Başbakanlık İnsan Hakları Danışma Kurulu. (2004). Azınlık hakları ve kültürel haklar çalışma grubu raporu. Ankara.

Bauer, O. (1907). Die Nationalitätenfrage und die Sozialdemokratie. Viyana: Ignaz Brand.

Bozarslan, H. (2008). Kürd milliyetçiliği ve Kürd hareketi (1898-2000). T. Bora ve M. Gültekingil (Ed.), Modern Türkiye'de siyasi düşünce: Cilt 4. Milliyetçilik içinde. İstanbul: İletişim Yayınları.

Bölükbaşı, Y. Z. (2018). Etnisite, kimlik ve dış politika: Türkiye'nin Suriye Türkmenleri politikası. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 4(1), 105-123. https://doi.org/10.25272/j.2149-8385.2018.4.1.08

Brubaker, R. (1996). Nationalism reframed: Nationhood and the national question in the new Europe. Cambridge: Cambridge University Press.

Bulut, Y. (2011). Osmanlı'dan Cumhuriyet'e pozitivizm, terakki ve Batılılaşma meseleleri etrafında bazı değerlendirmeler. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3(19), 151-166.

Connor, W. (1972). Nation-building or nation-destroying? World Politics, 24(3), 319-355.

Çarkoğlu, A. ve Toprak, B. (2006). Değişen Türkiye'de din, toplum ve siyaset. İstanbul: TESEV Yayınları.

De Mauro, T. (1963). Storia linguistica dell'Italia unita. Bari: Laterza.

Duvold, K. (2015). The return of kin-state politics in Europe. Baltic Worlds, 8(1-2).

Eğitim-Bir-Sen Stratejik Araştırmalar Merkezi. (2010). Türkiye'de ortak bir kimlik olarak ötekilik (Eğitim-Bir-Sen Yayınları 45, Araştırma Dizisi 8). Ankara: Eğitim-Bir-Sen Yayınları.

Ercilasun, A. B. (t.y.). Neden Türk dilleri değil Türk lehçeleri diyoruz? Dilimiz ve Edebiyatımız. https://www.edebi.net/index.php/dil-bilgisi/dilbilim/856-ahmet-bican-ercilasun-prof-dr-neden-tuerk-dilleri-degil-tuerk-lehceleri-diyoruz

Fichte, J. G. (1808). Reden an die deutsche Nation. Berlin: Realschulbuchhandlung.

Gellner, E. (1983). Nations and nationalism. Oxford: Blackwell.

Golden, P. B. (1992). An introduction to the history of the Turkic peoples. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.

Gökalp, Z. (1923). Türkçülüğün esasları. Ankara: Matbuat ve İstihbarat Matbaası.

Grégoire, H. (1794). Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser l'usage de la langue française. Paris: Convention nationale.

Gündüz, T. (1997). Anadolu'da Türkmen aşiretleri: Bozulus Türkmenleri 1540-1640. Ankara: Mozaik Yayınları.

Halaçoğlu, Y. (1996). Osmanlı belgelerine göre Türk-Etrâk, Kürd-Ekrâd kelimeleri üzerine bir değerlendirme. Belleten, 60(227), 139-146. https://doi.org/10.37879/belleten.1996.139

Halpin, J., Werz, M., Makovsky, A. ve Hoffman, M. (2018). Is Turkey experiencing a new nationalism? An examination of public attitudes on Turkish self-perception. Washington, DC: Center for American Progress.

Herb, G. H. ve Kaplan, D. H. (Ed.). (1999). Nested identities: Nationalism, territory, and scale. Lanham: Rowman & Littlefield.

İnan, A. (1969). Medeni bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün el yazıları. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

İskender, H. (2023). Türkçe Sözlük, 12. baskı [Kitap incelemesi]. Zemin, (6), 230-241.

Kaboğlu ve Oran/Türkiye, Başvuru No. 1759/08, 50766/10, 50782/10 (Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 30 Ekim 2018).

Kadir Has Üniversitesi Türkiye Çalışmaları Merkezi. (çeşitli yıllar). Türkiye sosyal-siyasal eğilimler araştırması. İstanbul: Kadir Has Üniversitesi.

Kanun-i Esasi. (1876). Düstur, I. Tertip.

Karabağ, İ. (2017). Türkçede dünya ülkeleri vatandaşlarını adlandırma yöntemleri. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 21(2), 601-607.

Kartalcık, V. ve Bulgurcu, A. (2012). Türk dili: Yazılı ve sözlü anlatım bilgileri. İstanbul: Altın Post Yayıncılık.

Kâşgarlı Mahmud. (1939-1941). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi (B. Atalay, Çev.). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

Kentel, F. ve Ete, H. (2022). Türkiye'de milliyetçilik algısı (Toplumsal Eğilimler-2). İstanbul: İstanbul Politikalar Merkezi ve Ankara Enstitüsü.

Kentel, F., Ahıska, M. ve Genç, F. (2007). Milletin bölünmez bütünlüğü: Demokratikleşme sürecinde parçalayan milliyetçilik(ler). İstanbul: TESEV Yayınları.

Kohn, H. (1944). The idea of nationalism: A study in its origins and background. New York: Macmillan.

KONDA. (2019). Türkiye'de toplumsal cinsiyet raporu: Hayat tarzları 2018 araştırması. İstanbul: KONDA Araştırma ve Danışmanlık.

KONDA. (2022). Türkiye 100 kişi olsaydı. İstanbul: KONDA Araştırma ve Danışmanlık.

Konstantinos Porphyrogennetos. (1967). De administrando imperio (G. Moravcsik, Ed., R. J. H. Jenkins, Çev.). Washington, DC: Dumbarton Oaks.

Központi Statisztikai Hivatal [KSH]. (2023). Népszámlálás 2022: Végleges adatok. Budapeşte: KSH.

Küçükömer, İ. (1969). Düzenin yabancılaşması: Batılılaşma. İstanbul: Ant Yayınları.

Landau, J. M. (1995). Pan-Turkism: From irredentism to cooperation. Londra: Hurst.

Meinecke, F. (1908). Weltbürgertum und Nationalstaat. Münih: R. Oldenbourg.

Mill, J. S. (1861). Considerations on representative government. Londra: Parker, Son, and Bourn.

Pew Research Center. (2025). Comparing levels of religious nationalism around the world. Washington, DC: Pew Research Center.

Prens Sabahattin. (1918). Türkiye nasıl kurtarılabilir? Meslek-i içtimai ve program. İstanbul.

Renan, E. (1882). Qu'est-ce qu'une nation? Paris: Calmann Lévy.

Robbeets, M. ve Savelyev, A. (Ed.). (2020). The Oxford guide to the Transeurasian languages. Oxford: Oxford University Press.

Robbeets, M., Bouckaert, R., Conte, M., Savelyev, A., Li, T., An, D.-I. ve diğerleri. (2021). Triangulation supports agricultural spread of the Transeurasian languages. Nature, 599, 616-621. https://doi.org/10.1038/s41586-021-04108-8

Shulman, S. (2002). Challenging the civic/ethnic and West/East dichotomies in the study of nationalism. Comparative Political Studies, 35(5), 554-585.

Sieyès, E.-J. (1789). Qu'est-ce que le tiers état? Paris.

Sümer, F. (1967). Oğuzlar (Türkmenler): Tarihleri, boy teşkilâtı, destanları. Ankara: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Yayınları.

Şemsettin Sami. (1881). Lisan-ı Türkî (Osmanî). Hafta.

Teşkilat-ı Esasiye Kanunu. (1924). Kanun No. 491, Resmi Ceride, 24 Mayıs 1924.

Tokluoğlu, C. (2012). Ziya Gökalp: Turancılıktan Türkçülüğe. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 28(84), 104-143.

Tounali, H. [Tunalı Hilmi]. (1902). Un projet d'organisation de la souveraineté du peuple en Turquie: Accompagné d'une charte. Cenevre: Eggimann.

Turhan, M. (1951). Kültür değişmeleri: Sosyal psikoloji bakımından bir tetkik. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (1924). TBMM zabıt ceridesi (Muhamat Kanunu müzakereleri, 3 Nisan 1924). Ankara: TBMM Matbaası.

Türkmenler. (t.y.). TDV İslâm ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/turkmenler

Ülker, E. (2008). Assimilation, security and geographical nationalization in interwar Turkey: The settlement law of 1934. European Journal of Turkish Studies, 7. https://doi.org/10.4000/ejts.2123

Yunusbayev, B., Metspalu, M., Metspalu, E., Valeev, A., Litvinov, S., Valiev, R. ve diğerleri. (2015). The genetic legacy of the expansion of Turkic-speaking nomads across Eurasia. PLoS Genetics, 11(4), e1005068. https://doi.org/10.1371/journal.pgen.1005068

Yüce, D. (2020). II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e Yusuf Akçura'nın Türk milliyetçiliğine etkisi (1908-1923). Toplum ve Ütopya. https://toplumveutopya.com/ii-mesrutiyetten-cumhuriyete-yusuf-akcuranin-turk-milliyetciligine-etkisi-1908-1923-deniz-yuce/

Aynı kenardan